عدم تحمل دیدگاه مخالف ضعف جامعه امروز است

حجت‌الاسلام والمسلمین حمیدرضا مطهری، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفت وگو با ایکنا، ضمن تسلیت سالروز شهادت امام جواد(ع)ُ گفت: یکی از موضوعات مهم در دوره زندگانی امام جواد(ع) و به دنبال شرایط و موقعیتی که پدر بزرگوارشان ایجاد کرده بودند رونق مباحث علمی و مناظرات و جلسات آزاداندیشی بود؛ از طرفی حاکمان عباسی هم به دلایل مختلف این جلسات را تشکیل داده و  از آن حمایت می‌کردند تا به تصور خود بتوانند جایگاه علمی امام را تنزل دهند گرچه نتیجه معکوس گرفتند.

وی افزود: امام روش‌های ویژه‌ای را در مناظرات و جلسات و در مواجهه با گروه‌های مختلف اعم از مخالفان اعتقادی و فکری تا مخاطبان درون مذهبی داشتند که برای همه ما الگوست؛ از جمله این اصول، مخاطب‌شناسی امام جواد(ع) است؛ قرآن کریم در آیه شریفه سوره مبارکه ابراهیم(ع) فرمود: وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ؛ یعنی هر پیامبری به لسان قوم خود به انجام رسالت می‌پردازد که در یک کلام، مخاطب‌شناسی پیامبران در مواجهه با قومشان را نشان می‌دهد.

مطهری اضافه کرد: امام جواد (ع) هم در مواجهه با مخالفان و رقبا، ضمن برخورد احترام‌آمیز با هر شخصی بر اساس سطح فکری و توان عقلی او سخن می‌گفتند به همین دلیل، گاهی از استدلال عقلی، گاهی از روش نقلی و استناد به قرآن و سنت نبوی و گاه با تکیه بر باورهای فرد مقابل و گاهی از مجموعه این روش‌ها در مناظرات و جلسات علمی استفاده می‌کردند. نمونه‌ای از برخورد احترام‌آمیز امام در مواجهه با عمویشان عبدالله بن موسی نقل شده است؛ وی در پاسخ‌گویی به پرسش‌های برخی افراد در بحث طلاق دچار اشتباه شده بود و امام با کمال احترام و ضمن اصلاح دید مخاطبان عمویش، خطر سخنان بدون پشتوانه دینی و علمی او را گوشزد کردند و از عواقب آن در قیامت برحذر داشتند.

احترام به مخالفان

مطهری به نمونه دیگری اشاره کرد و افزود: امام جواد (ع) به تبعیت از پدرانشان در برخورد با مخالفان عقیدتی و فکری هیچ‌گونه توهین و یا حتی تندی نسبت به آنان روا نمی‌داشتند. در جلسات مناظرات نسبت به فقها و دانشمندان اهل سنت تحقیر و توهین نمی‌کردند و در عین حال با تکیه بر باورهای خود آنها بطلان اعتقادشان را گوشزد می‌کردند، مثلا براساس نقل طبرسی در احتجاج با اینکه نظر خلفای اهل سنت را در موضوعی قبول نداشتند با گفتن عباراتی مانند اینکه «من منکر فضل آنان نیستم»، اما با دلایل عقلی و استناد به روایات مورد قبول اهل تسنن و آیات قرآن همان عقیده را رد می‌کردند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به ویژگی دیگر امام در جلسات علمی اشاره کرد و گفت: تحمل دیدگاه مخالفان از ویژگی‌های مهمی است که امروز در جامعه ما کمتر این صفت وجود دارد، امام با سعه صدر و تحمل بالا، دیدگاه‌های مخالفان را می‌شنیدند و حق آزادی فکر و بیان را برای دیگران محترم می‌شمردند ولی ما به‌خصوص در فضای سیاسی مواجه با برخوردهایی هستیم که راه گفت و گو را سد می‌کند.

مطهری تصریح کرد: امام جواد (ع) سخن مخالفان را با آرامش می‌شنیدند و پاسخ می‌گفتند؛ چنان‌که در گفت‌‌وگو با یحیی ابن اکثم به جای اینکه از ابتدا در برابر سخنان نادرست وی موضع بگیرند پس از شنیدن سخنان او، به صورت منطقی و با دلایل عقلی و مطالب مورد قبول خود او به وی پاسخ دادند.

وی با بیان اینکه امام جواد(ع) در مناظرات خود، می‌کوشیدند تا با استدلال‌های مناسب و به روش عقلی و نقلی و گاه نیز به شیوه ترکیبی، پاسخ‌گوی مخاطبان باشند، اضافه کرد: امام جواد(ع) اهتمام ویژه‌ای به استفاده از دلایل عقلی در مناظرات و مباحثات و در کنار استفاده از آیات و روایات داشتند. در روایت نقل است که یحیی ابن اکثم که از اندیشمندان اهل سنت و قاضی القضات بود تلاش می‌کرد با طرح سؤالات چالشی، امام را در تنگنا قرار دهد. برای مثال، او از امام درباره روایتی پرسید که در آن بیان شده؛ خدا به واسطه جبرئیل و پیامبر(ص) رضایت خود را از خلیفه اول اعلام داشته است و از رسول خدا(ص) می‌خواهد تا از خلیفه بپرسد که آیا او نیز از خداوند راضی است. امام جواد(ع) با استناد به آیه 16 سوره ق؛ «وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ»؛ «ما از رگ گردن به انسان نزدیک‌تریم»، این ادعای یحیی را رد کردند و فرمودند: «از نظر عقلی محال است خدایی که از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر است، از رضایت خلیفه اول آگاه نباشد».

وی ادامه داد: یحیی ادامه داد که روایات، خلفای اول و دوم را در زمین، مانند جبرئیل و میکائیل در آسمان معرفی می‌کنند. امام در پاسخ، به سابقه خلفا پیش از ظهور اسلام اشاره کرده و فرمودند: جبرئیل و میکائیل دو فرشته مقرب درگاه خداوند هستند و گناهی از آنان سر نزده و لحظه‌ای از اطاعت خدا خارج نشده‌اند، ولی خلفا بیشتر عمرشان را در شرک و بت‌پرستی گذرانده‌اند و با ظهور اسلام آن هم چند سال بعد از بعثت، ایمان آوردند.

استفاده از قرآن برای پاسخگویی به سؤالات

این پژوهشگر با اشاره به استفاده امام از قرآن برای پاسخگویی به مخالفان اظهار کرد: امام جواد(ع) در پاسخ عده‌ای که درباره مسأله طلاق پرسیدند و عبدالله بن موسی، برادر امام رضا(ع) پاسخ نادرستی به آنها داده بود، جواب مناسبی به پرسش‌کنندگان دادند؛ فردی از امام پرسید: «حکم کسی که به زن خود بگوید؛ تو به عدد ستارگان آسمان طلاق داده شدی چیست؟» امام به آیه شریفه «الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ» استناد کردند. این جواب در حالی بود که عبدالله بن موسی پاسخ دیگری داده بود؛ امام با احترام او را از فتوایی که از آن آگاه نیست برحذر داشتند و فرمودند: «از خدا بترس و با بودن امامی که از تو عالم‌تر است فتوا مده».

وی اضافه کرد: همچنین یکی از نوادگان جعفربن ابی طالب درباره «اَحَد» در سوره توحید پرسید و ایشان با اشاره به آیه 61 سوره عنکبوت «وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى یُؤْفَکُونَ» پاسخ داده و فرمودند: احد به معنای اتفاق همگان بر یکتایی خداوند است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه امام در شرایطی قرار داشتند که به خاطر سن کم، شبهاتی برای شیعیان پیش آمده بود، تصریح کرد: امام در این زمینه هم با استناد به قرآن کریم به اثبات امامت پرداختند؛ اهمیت استناد به قرآن هم از آن جهت است که منبعی مورد پذیرش همه مسلمین و تحریف‌ناپذیر است و هیچ منبعی مانند قرآن نمی‌توانست تردیدهای آنان را برطرف کند. امام(ع) به نبوت حضرت عیسی(ع) در حالی که هنوز فرزندی چند روزه بودند برای اثبات امامتشان استناد فرمودند.