قرآن نیکوکاری عقلی را مقدم بر نیکوکاری مالی می‌داند

حجت‌الاسلام محسن دهقانی، مدیرعامل خیریه سلامت‌محور «امیرالمؤمنین علی ولی‌الله» در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، گفت: وقتی به واژه‌ها و مجموع آیات قرآن نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که این کتاب آسمانی با واژه‌هایی مثل بِر، انفاق، عمل صالح، احسان و  تعاون به میدان آمده است و گاهی به صورت جزئی نیز از نیکوکاری مثل سفارش به دادن طعام و انفاق کردن یاد می‌کند.

وی افزود: اگر بر اساس سیاق آیات قرآن به مفهوم نیکوکاری نگاه کنیم، می‌بینیم هر عمل نیکی که اسباب رشد جامعه و کمک به دیگران را فراهم می‌کند، می‌تواند مفهومی از نیکوکاری باشد. یکی از آیات بسیار زیبا در این زمینه، آیه ۲۷۷ سوره بقره است که می‌فرماید: «کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و نماز اقامه کردند و زکات پرداختند».

دهقانی بیان کرد: آفتی که امروز گریبان‌گیر خیریه‌ها و مراکز نیکوکاری شده، این است که کار خیر را فقط در برطرف کردن نیازهای مادی انسان‌ها خلاصه کرده‌اند، آن هم فقط با تزریق از بیرون به درون خانه‌ها که بعضاً با عنوان بسته‌های معیشتی از آن یاد می‌شود و این بزرگترین آفت است. قرآن در آیه ۲۷۷ سوره بقره، بلافاصله پس از عمل صالح، به اقامه نماز اشاره می‌کند، یعنی معنویت و نگرش صحیح به جهان. در واقع، نیکوکاری عقلی مقدم بر نیکوکاری عاطفی و نیکوکاری عقلی یعنی مهارت‌دهی، رشد فکری، تقویت درون، ایجاد انگیزه و جهت‌دهی به انسان‌ها است.

وی اضافه کرد: نیکوکاری عاطفی در مواردی لازم است، ولی مشکلی را حل نمی‌کند، قرآن به دنبال این است که انسان‌ها خودشان رشد کنند و رشد جامعه در گرو رشد انسان‌هاست. یک مرکز نیکوکاری اگر واقعاً می‌خواهد جامعه‌اش سرزنده و فعال باشد، باید افراد را از درون زنده کند و این با نیکوکاری عقلی محقق می‌شود. به حکم عقل، باید کاری کرد که فرد ضعیف خود توانمند شود.

خیرین برای نیکوکاری عقلی هزینه نمی‌کنند

مبلغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان به آسیب‌ دیگر فرهنگ نیکوکاری در کشور اشاره کرد و گفت: خیرین بعضاً برای نیکوکاری عقلی هزینه نمی‌کنند و نذری برای آن ندارند؛ مثلاً به این توجه نمی‌کنند که هزینه رشد یک جوان یا جلسات مشاوره خانواده‌ای را که به آن نیاز دارد پرداخت کنند، در حالی که طبق آیات قرآن باید این زمینه را فراهم کرد که افراد از درون خود نوعی جهش و به‌پا خاستن را ایجاد کنند و این با نیکوکاری عقلی محقق خواهد شد.

دهقانی با اشاره به شرایط نیکوکاری از منظر قرآن بیان کرد: خداوند هر جا بحث عمل صالح یا مصداق آن را مطرح می‌کند، ایمان را هم می‌آورد و در هیچ مورد، این دو را از هم جدا نمی‌کند. امروز فرهنگ نیکوکاری در جامعه ما، محتاج همین فرهنگ قرآنی است که عمل صالح بدون ایمان جواب نمی‌دهد و این دو، لازم و ملزوم یکدیگر هستند.

وی ادامه داد: اگر عمل صالح بدون ایمان باشد، نیت ما صرفاً رشد مرکز نیکوکاری‌مان خواهد بود، نه رشد دیگران. گاهی مواقع، عزت نفس افراد را لگدمال می‌کنیم، چرا بسته‌های نیکوکاری به درب منزل افراد برده و تصاویرش نمایش داده می‌شود؟ چرا بعضی از مراکز نیکوکاری وقتی در حال کمک به افراد در منازل آنها هستند، از این صحنه فیلم‌برداری می‌کنند؟ این‌ها خلاف منطق قرآن است، یعنی عمل صالح بدون ایمان. در منطق قرآنی، نیت باید پاک و برای خدا بوده و اصلا نیکوکاری باید پنهانی و همراه با حفظ عزت نفس انسان‌ها باشد، ولی ما به این‌ها توجه نمی‌کنیم، چون ایمان نیست و فقط عمل صالح مطرح است. از ما خواسته شده که نیکوکاری و مددکاری را ترویج کنیم، نه خود مددجو را؛ او شخصیت و عزت نفس دارد. ضمن اینکه می‌توان بسته‌های نیکوکاری را به معرض نمایش گذاشت، ولی اینکه این بسته‌ها کجا برده و به چه کسانی داده می‌شود، نباید نشان داده شود.

دهقانی اظهار کرد: علاوه بر این در منطق قرآن، اولویت‌بندی در کار نیک نیز مسئله‌ای مهم است. در آیه ۲۷۷ سوره بقره، بعد از ایمان و عمل صالح، ابتدا نماز مطرح می‌شود و سپس زکات. بسیاری از افراد هستند که بسته‌های معیشتی دریافت می‌کنند، ولی فرهنگ مصرف ندارند و اسرافگر هستند، فرهنگ دریافت‌کنندگی گرفته‌اند، ولی فرهنگ خلاقیت، بالندگی و عزت نفس دریافت نکرده‌اند.

پایداری اثر نیکوکاری در درمان‌ افسردگی

وی افزود: قرآن هر جا درباره ایمان و عمل صالح صحبت می‌کند، اثراتش را نیز بیان کرده و بهشت و رضوان الهی، حیات طیبه، همراهی و یاری خداوند و شادی و سرور را از آن کسانی می‌داند که ایمان دارند و عمل صالح انجام می‌دهند. امروز نیز در تحقیقات مفصل علمی، این مسئله اثبات شده که پایداری اثر نیکوکاری در درمان‌ افسردگی، از روش‌های دارو درمانی بیشتر است، به شرط اینکه در فرهنگ نیکوکاری، خودمان نیز به میدان آمده و فعال باشیم. حتی قرآن می‌گوید اگر اهل نیکوکاری همراه با ایمان بودید، اجرتان نیز با خداست.

مبلغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان با تأکید بر اینکه به هر کسی نمی‌توان کمک کرد، گفت: کسی که بیکار تنبل است، نباید کمک دریافت کند، به آن کس که فقیر از کار افتاده است، یا موقتا گرفتار شده، یا بیمار یا بدهکار است، باید کمک شود. برخی به دریافت کمک عادت کرده‌اند و دیگر سراغ کار و تلاش نمی‌روند. قرآن در جایی، از تکلیف افراد به اندازه وسع و توانایی‌شان سخن می‌گوید و در جای دیگر، آن را به قدر غایت وسع می‌داند، یعنی وسع و توانایی را باید رشد داده و اجازه ندهیم متوقف بماند. افرادی هستند که عضوی از بدنشان را از دست داده‌اند، ولی در عین حال کار می‌کنند. قرآن از ما می‌خواهد که وسع و توانایی افراد را افزایش دهیم و وقتی کسی احساس نیاز می‌کند، فوراً عاطفه ما به جوشش نیفتد و بسته معیشتی در اختیارش قرار دهیم تا به این کار عادت کند.

وی اضافه کرد: آیت‌الله جوادی آملی معتقدند اگر دو کار انجام شود، گردن فقر را در کشور می‌زند؛ یکی اینکه بانکداری اسلامی شکل بگیرد و ربا در جامعه نباشد و دیگر اینکه، فرهنگ اشتغال و نه خود آن اصلاح شود، به این معنا که افراد مایل به کار کردن باشند. در قرآن، کار  و تلاش نوعی عبادت محسوب می‌شود و به شدت مورد پسند قرار گرفته است.

دهقانی به آسیب‌هایی که می‌تواند گریبان‌گیر مراکز نیکوکاری شود، اشاره کرد و گفت: از جمله آسیب‌های جدی در این زمینه، ایجاد روحیه و ترویج دروغ‌گویی، توقع‌گرایی،  بی‌توجهی‌ و عدم‌ تمایل به کسب مهارت و کاهش عزت نفس است. در کنار مزایایی که مراکز نیکوکاری دارند و انواع مختلفی از آنها به صورت تخصصی در یک زمینه خاص مشغول فعالیت هستند، سخن من متوجه آن دسته از مراکز، خیریه‌ها و افرادی است که فقط به دادن بسته‌های معیشتی و ارزاق بسنده کرده‌اند. اسلام ارزش قرض را ۱۸ برابر بالاتر از صدقه می‌داند، چون از این طریق، هم گردش در مال اتفاق می‌افتد و هم گردش در فردی که دچار مشکل است تا خودش بتواند تلاش و رشد کند.

راهکارهای ترویج نیکوکاری عقلی

وی درباره راهکارهای ترویج نیکوکاری عقلی بیان کرد: توانمندسازی فکری و روحی، ارائه سبک زندگی سالم، تقدم سلامت‌محوری بر درمانگری، ارزش دادن به عزت نفس و دوری از خودکم‌بینی، شکل‌گیری بانکداری اسلامی، ترویج قرض‌الحسنه و اصلاح فرهنگ اشتغال از طریق استعدادیابی، ظرفیت‌سنجی و افزایش سطح سواد عاطفی، دینی و مالی، مواردی است که در این مسیر کارساز خواهد بود. در واقع، مراکز نیکوکاری صرفاً نباید سراغ اقشار ضعیف بروند و با توجه به اینکه طیفی از افراد جامعه سواد مالی مناسبی ندارند و فرهنگ کار و مصرف را بلد نیستند، می‌توان مجمعی از خیرین و اتاق فکر مددکاری تشکیل داد، از اساتید زبده هر شهر دعوت به عمل آورد، از مددجویان توانمند برای مربی‌گری کانال خیرین استفاده کرد و دوره‌های آموزشی برای فرزندان مددجویان تشکیل داد.

مبلغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان در پایان تصریح کرد: مسلمان کسی است که حتی بدن مرده‌اش نیز حرمت دارد، لذا در بحث نیکوکاری باید مراقب باشیم که افراد احساس ضعف و حقارت نکنند و از طرف دیگر، نباید به‌گونه‌ای عمل کنیم که دروغ‌گویی، توقع‌گرایی و چشم داشتن به دست دیگران نیز تقویت شود.