امام سجاد(ع)؛ احیاگر نظام تشکیلاتی شیعه

حجت‌الاسلام علیرضا امینی، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان با بیان اینکه سخن گفتن از زندگی و دوران امامت امام سجاد(ع) با وجود دشوار بودن بسیار لازم است، اظهار کرد: انگاره‌های غلطی درباره ایشان وجود دارد؛ از جمله اینکه امام بعد از واقعه عاشورا عزلت و گوشه‌نشینی پیشه کرد، یا اینکه در میان عوام به امام بیمار معروف بود، حال آنکه هر کس ممکن است در طول زندگی، مدتی را بیمار باشد و امام سجاد(ع) نیز بنا بر مصلحت الهی و برای اینکه رسالت امامت بر دوش ایشان بود، در واقعه عاشورا بیمار شد تا از تکلیف جهاد دور بماند.

وی افزود: نگاه‌ و تحلیل درست درباره امامت امام سجاد(ع) این است که این دوران یکی از دشوارترین دوره‌های امامت در تاریخ شیعه بود و همین مسئله، عظمت کار امام سجاد(ع) را که فعالیتی سخت و پیچیده در موضع‌گیری سیاسی، عمل تشکیلاتی و تربیت نیرو بود، نشان می‌دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد: ماجرای سخت شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان در حادثه عاشورا، واقعه بسیار مهم و اثرگذاری بود؛ این حجم از بی‌رحمی و وحشی‌گری در تاریخ اسلام و تشیع سابقه نداشت و همین موضوع، جهان اسلام را مبهوت و متحیر کرد. تعبیری به‌صورت شعر منسوب به حضرت زینب(س) وجود دارد که می‌گوید: «ای پاره دلم، هرگز گمان نمی‌کردم که این اتفاق و همه این حوادث مقدر خداوند باشد.» این حادثه و فضای جامعه بعد از آن، باعث فساد فکری و عملی در اصناف گوناگون مردم، کارگزاران و حتی عالمان‌ شد و در چنین دورانی، امام سجاد(ع) از یک سو باید موضع و برخورد با خلفا داشته باشد و از سوی دیگر، مراقبت کند که شیعه نابود نشود. به همین دلیل نیز در این دوران، مراقبت و تقیه بسیاری از سوی امام سجاد(ع) شاهد هستیم. ایشان در عین حال تلاش می‌‎کرد که از طریق تقیه همراه با مبارزه فکری و فرهنگی، خود و شیعیان را برای تحقق اهداف اسلام و تشیع حفظ کند و به همین دلیل، این دوران ۳۵ ساله جزو سخت‌ترین و مهم‌ترین دوره‌های امامت برای حفظ تشیع بود.

صحیفه سجادیه؛ تلاش امام برای بهبود فضای فکری جامعه

وی با اشاره به سخن امام صادق(ع) که فرمود: «بعد از امام حسین(ع) همه مردم مرتد شده و از دین برگشتند، اما با تلاش‌های امام سجاد(ع) آرام آرام و دوباره به دین ملحق شدند.» گفت: در واقع، امام زین‌‎العابدین(ع) اجازه بازگشت جاهلیت را نداد؛ ایشان باید اندیشه درست و ناب اسلامی را که مبنای حکومت اسلامی است، تبیین، تدوین و منتشر می‌کرد، آن هم در قالبی که دستگاه حاکم توان مقابله و برخورد با آن را نداشته باشد و این کار را در قالب صحیفه سجادیه به انجام رساند. در واقع، ایشان آرمان‌های معنوی و انسانی در رابطه فرد با خدا و جامعه را در قالب دعا به مردم آموزش داد تا اندیشه و فضای فکری جامعه بهبود پیدا کند و این کار مهمی بود که به دست ایشان انجام شد.

امینی بیان کرد: دومین کار امام، این بود که مردم را با حقانیت کسانی که در امامت، ولایت و حکومت، برحق بودند، آشنا کند، زیرا به‌واسطه جعل احادیث کسی اهل بیت(ع) را نمی‌شناخت، بلکه آنها را سب و لعن می‌کردند و امام سجاد(ع) باید در چنین فضایی، اهل بیت(ع) را مجددا به مردم معرفی می‌کرد و حقانیت امامت و ولایت را به اثبات می‌رساند. نکته مهم در این دوران، موضوع تشکیلات بود و اینکه هیچ مبارزه فکری و فرهنگی بدون ایجاد تشکیلات صورت نمی‌گیرد. در واقعه عاشورا و بعد از آن، فشارهای سیاسی و نظامی تشکیلات شیعه را نابود کرده بود و امام باید این تشکیلات را دوباره راه‌اندازی می‌کرد. در واقع، وظیفه ساخت و بازسازی جامعه شیعه در این دوران بر عهده امام سجاد(ع) قرار داشت و این کار بسیار مشکلی بود، مخصوصا در دورانی که شخصیت‌های سیاسی خاص، سیاستمدار و زیرکی مثل عبدالملک مروان در رأس حکومت بودند.

وی با بیان اینکه امامت امام سجاد(ع)، دورانی طولانی از مبارزه فکری، فرهنگی و سیاسی از سال 61 تا 92 هجری در جامعه‌‎ای بود که از اسلام فاصله بسیار داشت، تصریح کرد: مدینه در آن زمان از مدینةالنبی فاصله گرفته و به مرکزی برای فحشا تبدیل شده بود، چیزی از اسلام باقی نمانده و شاعران و خوانندگان اشعار مبتذل مورد توجه مردم بودند، به حدی که اگر یکی از آنها فوت می‌کرد، مردم برای او اشک می‌ریختند. در چنین فضای فساد و ابتذالی که بعد از حادثه کربلا به‌واسطه جریان‌سازی بنی‌‎امیه حاکم شده بود، امام باید روح معنوی جامعه را با فعالیتی خاص و انقلابی بازسازی می‌کرد که ایشان این کار را به‌وسیله دعا در قالب صحیفه به خوبی انجام داد و زمینه‌ای برای ادامه نهضت فرهنگی در زمان امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و ائمه بعدی فراهم کرد. در واقع، اگر ائمه ما توانستند نظام تشکیلات شیعه را ایجاد کنند و مبارزات فرهنگی انجام دهند، فقط به‌واسطه دوران امامت امام سجاد(ع) و مجاهدت‌های مهم فکری و فرهنگی ایشان بود.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: مطالعه دوران امامت 35 ساله و سخت امام سجاد(ع)، توجه ما را به این نکته جلب می‌کند که ایشان نه تنها عزلت اختیار نکرد، بلکه سه اقدام مهم شامل بازسازی روح معنوی جامعه، بازسازی تشکیلات شیعه و بیان مبانی اندیشه ناب اسلامی و معرفی مجدد ائمه(ع) به جامعه را در شرایطی سخت به انجام رساند. امام سجاد(ع) همواره در صحنه جامعه حضور داشت و در حال مبارزه با همه مظاهر فساد و ابتذال فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بود.

پریسا عابدی