نگرش و رفتار زائران و گردشگری شهر مشهد بررسی شد

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حامد بخشی عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی، در سلسله نشست‌های موج دوم پیمایش ملی، ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارشناسی گردشگری ایران با موضوع «بررسی نگرش و رفتار زائران و گردشگری شهر مشهد» که امروز 28 دی ماه، به صورت مجازی برگزار شد، اظهار کرد: 2 موج از طرح پیمایش ملی گردشگری اجرا شده است، موج اول گردآوری داده‌های داخلی در سال 1396 و موج دوم گردآوری داده‌ها 1401 انجام شد. مهرماه زمان گردآوری داده‌ها انتخاب شد و شیوه نمونه‌گیری ما، نمونه‌گیری در مبدا بود. به این صورت که پرسشگران به منازل افراد مراجعه کرده و از آن‌ها خواسته‌اند سفرهای یک سال گذشته خود را توصیف کنند.

وی ادامه داد: بر مبنای آنچه که از سفرهای سال گذشته‌شان توصیف می‌شد، آخرین سفری که در یک سال گذشته انجام داده بودند را مبنا قرار می‌دادیم و از آن‌ها می‌خواستیم که آخرین سفر را به صورت تشریحی توصیف کنند. به عنوان مثال مواردی از قبیل سکونت در چه اقامتگاهی، استفاده از خدمات پذیرایی و تغذیه، انتخاب برای مقاصد از موارد این پیمایش بود، لذا این ملاک برای ما زائران و گردشگران و به طور کلی افراد جامعه ایرانی است که یک سال گذشته سفر کرده‌اند و این مورد مبنای آمارگیری ما شد.

بخشی بیان کرد: 2 رویکرد در پیمایش‌های گردشگری داریم، پیمایش در مقصد که معمولا در مقاصد گردشگری انجام می‌شود و معمولا سفارش‌دهنده آن خود مقصد گردشگری است و مدنظر این است که رفتار گردشگران به آن مقصد را توصیف کند. دسته دوم پیمایش‌ها در مبدأ است که هدف آن عام‌تر از یک مقصد گردشگری است و می‌خواهد رفتار گردشگری مردم آن جامعه را فارغ از اینکه به کدام مقصد گردشگری سفر می‌کنند را توصیف کند که پیمایش ما در این دسته قرار می‌گیرد.

وی تصریح کرد: در این پیمایش در سطح داخلی 5000 نمونه داخلی داشته‌ایم و بر مبنای این داده‌ها گزارش انجام شده است و داده‌های داخلی بر مبنای آخرین سفری که از مهرماه 1400 الی مهرماه 1401 اتفاق افتاده، انجام شده است. آنچه که مبنای این آمارگیری است یک ساله منتهی به مهرماه 1401 است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی گفت: یک مقوله متفاوتی در سال 1401 وجود داشت که مهرماه 1401 مصادف شد با اعلام پایان محدودیت‌های کرونایی، لذا پاییز 1401 همراه شد با حجم زیادی از سفرهایی که در سال گذشته یا انجام نشده بود یا بسیار کمتر اتفاق افتاده بود. با توجه به موج پیشین در پاییز سفرهای گردشگری کمی رخ می‌دهد، این در صورتی است که در آبان و آذر 1401 حجم بالایی از سفرها را در جمع‌آوری داده‌ها شاهد بودیم. چیزی حدود 20 تا 30 درصد سفرهای گردشگری سالانه در این 3 ماه اتفاق افتاد و همین مورد کار ما را مشکل کرد، به این دلیل که حجم داده قابل توجهی بود که نمی‌توانستیم از آن بگذریم و نه در چارچوب یک ساله آماری ما می‌گنجید، لذا سعی شد در این بخش با دقت آمار انتخاب و ارائه شود.

سهم 25 درصدی خراسان رضوی از سفرهای مسافران طی مهر 1400 تا مهر 1401

بخشی اظهار کرد: سهم زائران و گردشگران خراسان رضوی و مشهد از کل مسافران کشور برآورد کردیم. طبق برآوردی که انجام شده بود خراسان رضوی 25درصد مسافران و گردشگران را در یک ساله منتهی به مهرماه 1401 به خود اختصاص داده است. این سهم که مربوط به خراسان رضوی است شامل تمامی سفرهای درون استانی و برون استانی است که در خراسان رضوی اتفاق افتاده‌اند و مقصد این استان بوده است.

وی ادامه داد: به طور معمول حدود 13 تا 15درصد سفرها درون استانی است و 85درصد دیگر سفرها برون استانی است. سفرهای درون استانی مانند سفر یک فرد سبزواری به مشهد است، به این معنی که این سفرها مبدا و مقصدشان درون استان است. این 15درصد که برای استان خراسان رضوی 13.9 و برای متوسط کشوری 16.8 است، تقریبا در همین رنج است که باید در نظر گرفته شود.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی اظهار کرد: پس از خراسان رضوی، مازندران قرار می‌گیرد که 15درصد مسافران و گردشگران را به خود اختصاص می‌دهد. تهران سهم 7 درصدی، گیلان سهم 10 درصدی، فارس 5 درصد و سایر مقاصد 38درصد باقی مانده را به خود اختصاص داده‌اند. نکته جالب توجه این است که سهم استان اصفهان رو به کاهش بوده، این در حالی است که اصفهان جزو 5 استان اول در موج پیشین بوده، در این موج سهم این استان تنزل پیدا کرده است و در سهم سفرهای این موج پایین‌تر از آذربایجان شرقی قرار می‌گیرد.

وی افزود: اگر بخواهیم سهم مشهد را از کل مسافران در نظر بگیریم 17درصد گردشگران را مشهد در مجموع به خود اختصاص داده است. سهم مشهد به تنهایی از مقاصدی مانند استان مازندران، تهران، گیلان و شیراز بیشتر است. حال چرا در این پیمایش مازندران و گیلان برخلاف دیگر مقاصد که به صورت شهر و مقصد خاص در نظر گرفته شده است به صورت استان آورده شده به علت پیوستگی شهرهای این استان‌ها است.

بخشی ادامه داد: اما در این موج بین مازندران و گیلان تفاوت ایجاد شده است، به این دلیل که سفر به شمال بیشتر به مازندران الصاق می‌شود و این سرجمع کردن مازندران و گیلان آمارها و نسبت‌ها در بحث مقاصد را بر هم می‌زند. باز هم می‌توان دید با اینکه شیراز مقصد پنجم پربازدید گردشگران داخلی است اصفهان در اینجا جایی ندارد، اما سهم مشهد سهم بالایی است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی بیان کرد: حال اگر بخواهیم ویژگی‌های جمعیت‌شناختی زائران و گردشگران مشهد را مقایسه کنیم با ویژگی‌های جمعیت‌شناختی زائران و مسافران کل کشور، تقریبا ترکیب جنسیتی در گردشگران و زائران مشهد با کل کشور نسبتا نزدیک است، با این تفاوت که در کل کشور سهم مردان قدری بیشتر و در مشهد سهم زنان بیشتر است. در یکی از مقاله‌هایی که نگارش شده ما عنوان کردیم که زنان با توجه به محدودیت‌هایی که برای آن‌ها وجود دارد سفرهای زیارتی را راحت‌تر انجام می‌دهند، چرا که برای سفرهای زیارتی زنان نیازی به اجازه همسر ندارند و با این نوع از سفرها با محدودیت‌ها سازگار است، به همین دلیل سهم سفرهای زیارتی در بین زنان بیشتر از سهم زنان است که در مورد مشهد نیز این اتفاق قابل مشاهده است.

بخشی گفت: در بحث تأهل نیز سهم بیشتر مربوط به متاهلین بوده است. در مشهد نیز به همین ترتیب است و سهم کشوری و مشهد یکسان است. گروه‌های سنی میانگین زائران و گردشگران مشهد قدری کمتر از میانگین سنی گردشگران کشور است. اگر چه در رده سنی جوان مانند 15 تا 24 ساله‌ها سهم مشهد قابل توجه است و در بررسی گروه‌های مسن‌تر سهم مشهد کمتر می‌شود. داده‌ها نشان می‌دهد که برخلاف تصور اولیه که مقاصد زیارتی افراد مسن‌تر را جذب می‌کند، سهم جمعیت 15 تا 24 سال در این پیمایش در سفرهای مشهد قابل توجه بوده و بیشتر از میانگین کشوری است.

تحصیلات زائران و گردشگران مشهد بالاتر از میانگین تحصیلات گردشگران سایر نقاط کشور

وی افزود: به لحاظ تحصیلات نیز متوسط تحصیلات زائران و گردشگران مشهد از متوسط تحصیلات کشوری قدری بالاتر است، تقریبا بافت و ساختار جمعیت‌شناختی گردشگری و زائران مشهد با کشور یکسان است و در بسیار از موارد شاید تفاوتی وجود نداشته باشد، اما باز هم به لحاظ حجمی تحصیلات گردشگران و زائران مشهد بالاتر است.

بخشی ادامه داد: همچنین سهم بی‌سوادان در گردشگران کشوری بالاتر از زائران و گردشگران مشهد است. همچنین در سطوح افراد دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی‌ارشد نیز می‌بینیم که سهم زائران و گردشگران مشهد از متوسط گردشگران کشوری قدری بالاتر است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی بیان کرد: به لحاظ انگیزه سفر نیز انتظار ما این است که انگیزه سفر در زائران و گردشگران شهر مشهد قاعدتا در حوزه انگیزه‌های زیارتی افزایش داشته باشد که همینطور نیز هست، در حالی که 13.2 انگیزه سفر گردشگران کشوری زیارت بوده و 87.6درصد انگیزه سفر در زائران و گردشگران مشهد زیارت عنوان شده است.

بخشی ادامه داد: ما معمولا در نوع پیمایش‌های مقصدی که در شهر مشهد انجام می‌دهیم، زمانی که پرسشگر نمونه معرفی که برای پرسش انتخاب می‌کند از اطراف حرم است، چرا که به دلایل مختلف همواره استدلال ما این بوده که اطراف حرم بهترین جایی است که برای نمونه‌‌گیری از زائران و گردشگران شهر مشهد انتخاب می‌شود. به این دلیل که به صورت سنتی افراد زمانی که به مشهد سفر می‌کنند حتما به حرم می‌روند و در ادامه باید گفت که ما هر روش جایگزینی را در نظر بگیریم دارای دشواری‌های بسیار زیادی است، اینکه بخواهیم از اقامتگاه‌ها آمار بگیریم بخش قابل توجهی از اقامتگاه‌های زائران و گردشگران در مشهد اقامتگاه‌های شخصی و اجاره‌ای است که آمار از آن‌ها وجود ندارد و پراکندگی دارند.

وی افزود: دشواری که ایجاد می‌کند این است، زمانی که اطراف حرم از زائران و گردشگران نمونه‌گیری و هدف از سفر و انگیزه سفر پرسیده می‌شود، قاعدتا انگیزه فردی که به حرم مراجعه کرده است، زیارت عنوان می‌شود. ما هیچ‌گاه درصد زائران و گردشگران درون استانی و برون‌ استانی در اطراف حرم مطهر رضوی را نمی‌توانیم محاسبه کنیم. نمونه از مبدا در مشهد این قابلیت را برای ما داشت که بتوانیم درصدهای نسبت افرادی که با انگیزه‌های غیر زیارتی به مشهد سفر می‌کنند را برشماری کنیم.

دیدار اقوام سهم بالایی در انگیزه گردشگران و زائران در انتخاب مشهد به عنوان مقصد سفر دارد

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی اظهار کرد: 12.4 درصد گردشگرانی که به مشهد سفر کردند، زیارت را به عنوان انگیزه اعلام نکرده‌اند، پرسش این مرحله به صورت چند پاسخی بوده است، یعنی فرد می‌توانسته چندین انگیزه را اعلام کند؛ چرا که ما نخواسته بودیم انگیزه اصلی سفر را مطرح کنند. در این پیمایش هدف انگیزه‌های کلی بوده است که گردشگران برای سفر به مشهد داشته‌اند. در نهایت می‌توان اعلام کرد که از هر 8 نفر که به مشهد سفر کرده‌اند یک نفر به دلایلی غیر از زیارت از جمله دیدار اقوام، تفریح و سیاحت، مأموریت‌های کاری و درمان سفر می‌کنند. سهم دیدار اقوام و تفریح و سیاحت بسیار قابل توجه است.

بخشی تصریح کرد: در بحث توزیع فصل و ماه سفر نیز در این پیمایش مورد توجه قرار گرفته است، ساختار سفرها به مقصد مشهد با ساختار سفرهای کلی کشور یکسان است و اینگونه نبوده که شهر مشهد ساختار متفاوتی داشته باشد، در مشهد نیز مسافران همانند کشور توزیع‌شان در تابستان و بهار بیشتر و در پاییز و زمستان کمتر بوده است؛ البته اندکی سفرهای زمستانه مشهد از متوسط کشوری بیشتر بوده است. اگر بخواهیم به تفکیک ماه‌ها نشان دهیم باید گفت که مشهد در ماه‌های پایانی سال قدری افزایش و در شهریورماه قدری نسبت به میانگین کشوری کاهش ورود مسافران را دارد، در فصل فروردین نیز سفر به مقصد مشهد کمی از متوسط سفرهای کشور کمتر است.

وی بیان کرد: مدت اقامت در مشهد از متوسط کشوری مقداری بیشتر بوده است. در حالی که مدت اقامت در متوسط کشوری 3.5 روز است، متوسط زمان اقامت در مشهد 4.1 روز بوده است. سفرهای به مقصد مشهد قدری بیشتر خانوادگی و با خویشاوندان است و سفرها به سایر مقاصد کشور بیشتر دوستانه و شخصی است. سهم سفرهای خانوادگی و خویشاوندی به مقصد مشهد از متوسط کشوری بیشتر است و سهم مشهد از سفرهای انفرادی و همراه با دوستان مقداری کمتر است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی بیان کرد: نسبت سفرهای درون استانی و برون استانی خراسان رضوی نسبت به سایر مناطق کشور یکسان است و در ویژگی‌های جمعیت‌شناختی تفاوت خاصی میان زائران و گردشگران مشهد با متوسط کشوری نمی‌بینیم.

بخشی گفت: در حالی که سهم خودرو شخصی در سفرهای کشور حدود 73درصد است، این سهم در سفرهایی به مشهد حدود 52درصد است؛ به این معنی که سفرهای مشهد کمتر با خودروی شخصی و بیشتر با وسایل حمل‌ونقل عمومی از جمله هواپیما، قطار و اتوبوس انجام می‌شود. سهم سفرهای هوایی شهر مشهد به نسبت کل کشور نزدیک به 2 برابر است، 9.6 درصد سفرها به مشهد با هواپیما بوده و این در حالی است که میانگین کشوری 5.3 درصد است.

وی ادامه داد: قطار نیز سهم 3 برابری در سفرهای مشهد دارد که سهم بالایی است. در اتوبوس نیز سهم مشهد نسبت به متوسط کشوری بیشتر است. اما بیشترین تفاوت در این حوزه تفاوت بین استفاده از خودروی شخصی به عنوان وسیله نقلیه در مقصد مشهد و سایر مقاصد بوده است، همین ویژگی تا اندازه قابل توجهی طبقه اجتماعی زائران و گردشگران مشهد را نسبت به متوسط کشوری تعیین می‌کند. به این معنی که مشهد در مجموع یک سفر گران قیمت نسبت به سفرهای متداولی که در کشور انجام می‌شود، به حساب می‌آید. با توجه به داده‌های این پیمایش می‌توان گفت که سفر به مشهد بیشتر توسط طبقه اجتماعی متوسط و بالا انجام می‌گیرد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی گفت: اگر اقامتگاه را به عنوان یک شاخص مصرفی در حوزه منزلت و طبقه اجتماعی در نظر بگیریم سهم اقامتگاه‌ها 39.7 درصد است. این در حالی است که در یک ساله منتهی به 1401، 10 درصد گردشگران کشوری در هتل اقامت داشته‌اند و این  سهم برای مشهد 24 درصد بوده است. مشهد مقصدی است که به نوعی به سمت مصارف گردشگری نسبتا تجاری‌تر و گران‌تر حرکت می‌کند. استفاده از هتل‌آپارتمان در شهر مشهد 13درصد و در سایر کشور 4درصد بوده است. مهمانسراهای رسمی در کل کشور 4.5 درصد و آمار در مشهد 3.6 درصد بوده است. استفاده از منزل شخصی در سطح کشور 1.33 درصد بوده و در مشهد 0.18 بوده که بسیار ناچیز است.

بخشی ادامه داد: سهم استفاده از مسافرخانه‌ها در مشهد 7.8درصد بوده که در متوسط کشوری 3.5درصد است. منازل اجاره‌ای در سطح کشور 13.7درصد بوده که در مشهد 10.5درصد بوده است به طور کلی سهم اقامت‌گاه‌های رسمی در مشهد بیش از متوسط کشوری است و به صورت ویژه استفاده از هتل‌ها و خانه‌های شخصی تفاوت معناداری نسبت به متوسط کشوری دارند.

مسافران مقصد مشهد در سال 1401 کمتر از جاذبه‌های تاریخی بازدید کرده‌اند

وی گفت: بازدید از جاذبه‌ها ناظر به استفاده از جاذبه‌ها در طول سفر افراد به مشهد مد نظر قرار گرفته است، مسافرانی که به مشهد سفر می‌کنند در طول سفر خود از جاذبه‌هایی که بازدید می‌کنند با سایر مسافران و گردشگران که مقاصد دیگری را برای سفر انتخاب کرده‌اند متفاوت است یا نه. استفاده از جاذبه های تاریخی در مسافران و گردشگران کل کشور قدری بیشتر از گردشگران با مقصد مشهد است، به این معنی که مسافرانی که به مشهد سفر کرده‌اند کمتر به بازدید از جاذبه‌های تاریخی پرداخته‌اند و بیشتر به استفاده از جاذبه‌های تفریحی مانند استفاده از پارک‌های آبی پرداخته‌اند. نزدیک به 40درصد از زائران و گردشگران مشهد در طول سفر خود از یک جاذبه تفریحی و سرگرمی استفاده کرده‌اندکه این نسبت برای گردشگران کشوری 30درصد است.

بخشی اظهار کرد: گردشگران و زائران مشهد کمتر در طول سفر خود از جاذبه‌های طبیعی استفاده کرده‌اند که سهمی 21 درصدی را به خود اختصاص داده‌ و این در صورتی است که متوسط گردشگران کشوری 42درصد از جاذبه‌های طبیعی در سفرهای خود استفاده کرده‌اند.

وی تصریح کرد: در حوزه جاذبه‌های مذهبی نیز سهم مشهد همانطور که باید، بیشتر است و 83.7درصد زائران و گردشگران در طول سفر خود در مشهد از جاذبه زیارتی (حرم) استفاده کرده‌اند و این سهم در مورد گردشگران کشوری 34.7 درصد است. افرادی که به دیگر مقاصد رفته‌اند در طول سفر حداقل از یک جاذبه زیارتی دیدن کرده‌اند.

سهم بالاتر مشهد در خرید سوغات زائران و گردشگران نسبت به متوسط کشوری

بخشی در خصوص تهیه حداقل یک بار غذا از بیرون مسافران، اظهار کرد: این سهم برای متوسط کشوری حدود 42درصد است و برای زائران و گردشگران مشهد 45درصد است و تفاوت معناداری بین این 2 آمار در پیمایش وجود ندارد. به لحاظ خرید سوغات نیز تفاو‌ت‌هایی بین گردشگران کل کشور با مشهد وجود دارد. سهم پوشاک در سوغات و خرید زائران و گردشگران مشهد بالاتر از متوسط کشوری است، این آمار ارقام تقریبا 37درصد مقابل 25درصد گردشگران کشوری را نشان می‌دهد.

وی گفت: به همین ترتیب حتی سهم سوغات‌ها و خریدهای خوراکی نیز بیشتر است، مشهد سهمی 43درصدی در مقایسه با سهم 24درصدی کل کشور دارد. خرید فرش، صنایع‌دستی، زیورآلات و وسایل منزل اما تفاوتی در مشهد با سایر کشور وجود ندارد و قابل توجه نیست.