نسبت عاشورا و هویت بسیج در کلام امامین انقلاب اسلامی
اقدام امام خمینی(ره) در برساخت «هویت انقلاب اسلامی» و «هویت بسیجی» را میتوان فعالیتی عملی و اجتماعی تفسیر کرد که در چارچوب گفتمان عاشورایی صورتبندی شده است.
هویت را میتوان مجموعهای از عناصر خودآگاهانه تعریف کرد که حاوی احساس تعلق، عاطفه عمیق و ظرفیت دفاع از موجودیتی مشخص است. این مجموعه، همزمان کارکرد تشخیص و تمایز را برای فرد یا گروه در مقایسه با سایرین ایفا میکند و فرآیند شکلگیری آن، ماهیتی اجتماعی دارد. هنگامی که این مفهوم درباره نهادی اجتماعی مانند بسیج بهکار میرود، همه اجزا و ارکان مرتبط با آن را دربرمیگیرد.
«هویت عاشورایی» بهمثابه الگویی جامع، مشتمل بر چهار رکن اساسی «بینش، عاطفه، آمادگی رزمی و کنش» است. این هویت در پرتو انقلاب اسلامی و با تکیه بر پیوند دیرینه حوزه تمدنی ایران با آرمانهای سیدالشهدا(ع)، در میان نسل جوان این سرزمین بازتولید شد و امروز با عنوان «هویت بسیجی» شناخته میشود.
در نوشتار پیش رو به این موضوع پرداخته میشود که آیا میان هویت عاشورایی و هویت بسیجی، نسبتی ساختاری وجود دارد؟ در این صورت، ویژگیها و میزان التزام و استحکام این رابطه در بیانات رهبران انقلاب اسلامی چگونه تبیین شده است؟
نسبت عاشورا و هویت انقلاب اسلامی در اندیشه امام خمینی(ره)
فرآیند هویتیابی در بسیج، بیش از هر چیز بر پایه تحکیم آموزههای دینی با محوریت عاشورا و نیز الگوسازی هویتی نوین برای ایرانی مسلمان از سوی بنیانگذار کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی(ره) استوار و تداوم این مسیر فکری از سوی رهبر معظم انقلاب موجب تعمیق و گسترش ابعاد، مؤلفهها، شاخصها و در نهایت، الگوی رفتاری هویت عاشورایی بسیج شد.
مطابق مبانی نظری مطرحشده در باب مفهوم هویت، مشخص شد که جنبشی آگاهانه نظیر انقلاب اسلامی قادر است زمینهساز پیوند ارکان ترکیبی نوین با عنوان «هویت اجتماعی» شود و قالببندی منسجمی برای این پدیده تعریف و ارائه کند. بر این اساس، اقدام امام خمینی(ره) در برساخت «هویت انقلاب اسلامی» و «هویت بسیجی» را میتوان فعالیتی عملی و اجتماعی تفسیر کرد که در چارچوب گفتمان عاشورایی صورتبندی شده است.
با واکاوی در آثار مکتوب و شفاهی ایشان و با تمرکز بر کاربست استعارهها، تمثیلها، میزان التزام و بیان حقایق در قالب انواع سخنرانیها و پیامها، میتوان مصادیق تأثیر عاشورا بر هویت انقلاب اسلامی را استخراج و دستهبندی کرد. این رهیافت، ما را به این نتیجه رهنمون میکند که «میان هویت انقلاب اسلامی و هویت عاشورا، نسبت و رابطه تنگاتنگی در نظریه و عمل برقرار است»، تا آنجا که هویت انقلاب اسلامی و به تبع آن، هویت بسیج، ماهیتی عاشورایی به خود میگیرد.
این پیوند ناگسستنی را میتوان از دو منظر بررسی کرد؛ نخست آنکه، قیام عاشورای حسینی، خالق «هویت تأسیسی انقلاب اسلامی» محسوب میشود و دوم آنکه، این واقعه، شکلدهنده «هویت تداومی انقلاب اسلامی»، شامل مشارکت و بسیج عمومی برای تداوم و صیانت از دستاوردهای آن است. بسیج در جایگاه مولود انقلاب اسلامی و متأثر از انقلاب عاشورا، بر این مفروضات تأسیس و واجد هویتی عاشورایی شد.
تجلی عاشورا در گفتمان بنیانگذار انقلاب اسلامی
بخشی از بیانات و پیامهای حضرت امام خمینی(ره) مؤید این مدعاست که برپایی انقلاب اسلامی و ساخت هویت آن از قیام سیدالشهدا(ع) سرچشمه گرفته است. این امر در آثار قلمی و شفاهی ایشان مشهود است که به این موارد میتوان اشاره کرد: «انقلاب اسلامی ایران، پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است.» (صحیفه نور، امام خمینی، ج ١٧، ص ۴۸۲) و یا جایی که امام راحل فرمود: «فداکاریها و مجاهدات جوانان برومند کشور اسلامی که پایهگذار خروج از ظلمت به سوی نور و از حقارت به سوی سرافرازی و از اسارت به سوی استقلال بود، از نور الهی عاشورا، فروغ و از شمس جمال حسینی(ع) گرمی یافت.» (همان، ج ۱۶، ص ۲۹۰) و نیز این جمله بهیادماندنی: «نهضت ما مرهون امام حسین(ع) است.» (همان، ج ۸، ص ۵۲۸) امام خمینی(ره) تمام دارایی و هویت انقلابی مردم ایران را از عشق به امام حسین(ع) میدانست: «ما هرچه داریم، از محرم است... از شهادت سیدالشهدا(ع) است. اگر این مجالس وعظ و خطابه و عزاداری و اجتماعات و سوگواری محرم نبود، ما پیروز نمیشدیم. همه تحت بیرق امام حسین(ع) قیام کردند.» (همان، ج ۱۷، ص ۵۸)
این روند در پارهای از بیانات امام خمینی(ره) با صراحتی بیشتر، به ساختار هویتی تبدیل میشود؛ برای نمونه امام در بیاناتی چنین فرمود: «امروز روز انتقام از کفر و نفاق است؛ روز فداکاری است؛ امروز روز عاشورای حسینی است؛ امروز، ایران کربلاست؛ حسینیان آماده باشید.» (همان، ج ۲۱، ص ۱۱) با ادامه روند تحلیل گفتمان امام خمینی(ره)، ابعاد دیگری از این پیوند هویتی آشکار میشود. ایشان در بیانی دیگر، بر تداوم راه شهدای کربلا چنین تأکید میکند: «این همه مردم خون دادند برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند. (این راه) دنباله کار سیدالشهداست؛ سیدالشهدا هم خونش را داد برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند.» (همان، ج ۸، ص ۴۲)
علاوه بر این، امام به الگوبرداری انقلاب از حماسه عاشورا نیز اشاره داشت. بخشی از بیانات امام(ره) ناظر بر این معناست که انقلاب اسلامی و هویت مفهومی آن رابطهای انتقالی و پیوندی با حماسه عاشورا دارد و در حقیقت، هویت انقلاب اسلامی با الهام از نهضت حسینی ترسیم شده است: «ملت ایران با الهام از حادثه عاشورا، آن قیام کوبنده را بهوجود آورد.» (همان، ج ۱۶، ص ۲۹۰) و یا فرمود: «ملت ایران از پرتو هدایت امام حسین(ع)، معرفت به وظیفه و از استقامت او در مقابل باطل، استواری فراگرفت.» (همان، ج ۱۶، ص ۲۴۹) و در جایی دیگر چنین اشاره کرد: «ما افتخار میکنیم که مانند سیدالشهدا(ع) در روز عاشورا کشته شویم و بچههای ما را اسیر و اموالمان را غارت کنند. ما همانند حسین(ع) از همین الان اعلام میکنیم هر که با ماست، به طرف ما بیاید و هر کس با ما نیست، به سمت لشکر یزید برود.» (همان، ج ۱، ص ۲۴۰)
رویکرد امام خمینی(ره) درباره نسبت قاطع انقلاب اسلامی با قیام امام حسین(ع)، گویای تأثیرگذاری عمیق شناختی و عاطفی عاشورا در ایجاد انقلاب اسلامی است. باورها، اندیشهها و احساس تعلق به عاشورا پیش از هر چیز در کلام و موضعگیریهای ایشان در طول سالهای مبارزه متجلی بود.
قیام امام حسین(ع) هیچگاه در زمان و مکان محصور نماند، بلکه همچون روحی همیشگی در کالبد تاریخ جریان یافته و تاکنون بارها تکرار و بازتولید شده است؛ بنابراین نهضت حسینی از حیث تداوم نیز در نهضت امام خمینی(ره) بازتولید شد. شیوه بیان، استعارهها و التزام عمیق امام(ره) به کاربرد واژگان یکسان و مشابه برای توصیف بسیج، گویای این پیوند و همسانی است. رمز این تداوم، همان «تعهد، آمادگی دفاع و وفاداری عاشورایی» است که در پیروان امام خمینی(ره) و در قالب نهاد بسیج متبلور میشود؛ البته بهرهگیری هویتی از عاشورا در تاریخ تشیع سابقه دارد؛ سنت اعتراض علیه حکومتهای جائر، فرهنگ شهادتطلبی، جاودانگی قبور ائمه(ع) و امامزادگان و مرثیهخوانی، از جمله منابع سنتی قدرت شیعیان محسوب میشده است.
بر این اساس، همفکران امام خمینی(ره) نیز با استفاده از نمادهای عاشورایی نظیر شهادت، امام حسین(ع)، کربلا، امامت و عدالت و تقابل آن با مفاهیمی چون ظلم، فساد و یزید و با بازگویی حوادث محرم سال ۶۱ هجری، بر افکار عمومی تأثیر نهادند، فرهنگ سیاسی ایران را دگرگون کردند و به هویتسازی پرداختند. این هویتسازی شیعی، توانی بینظیر حول محور عاشورا در اختیار نظام قرار میدهد که امکان بازیابی هویت اصیل اسلامی را در جهان جدید فراهم میکند.
مؤلفههای مذهب شیعه و فضای معنوی موجود در جامعه ایران نسبت به عاشورا، عاملی برای تقویت هویت انقلاب اسلامی شد. به این ترتیب، ایدئولوژی، فضای فرهنگی سیاسی و زمینههای تاریخی، شرایطی پدید آورد که رهبران مذهبی در چارچوب انقلاب اسلامی، توان بسیج تودهها را بیابند و مسیر انقلاب را طراحی کنند. به تعبیر شهید مطهری، مردمی که سالها آرزو داشتند در زمره یاران امام حسین(ع) باشند، در فضای انقلاب، خود را در صحنهای یافتند که گویی حسین(ع) را عیناً مشاهده میکنند. آنان صحنههای کربلا را در برابر خود میدیدند و همین بینش، آنان را به قیام واداشت تا بانگ تکبیر بر هر چه ظلم و ستمگری بود، سر دهند.
الهامگیری از الگوی نهضت عاشورا در شکلگیری انقلاب اسلامی، بارزترین مصداق پیوند هویت ایرانی اسلامی بهشمار میرود، تا آنجا که این انقلاب، مرهون نهضت امام حسین(ع) و یارانش است. عاشورا بهمثابه جریان اجتماعی نیرومند و حرکتی آگاهانه، در طول سدهها ضمن تقویت انسجام اجتماعی، جامعه را از گزند مخاطرات مصون نگاه داشته است.
مقام معظم رهبری؛ تبیینگر مرحله نوین هویت عاشورایی
رهبر معظم انقلاب با ژرفنگری خاصی، «استقلال و هویت» را از شاخصهای برجسته نظام جمهوری اسلامی ایران میداند و تصریح میکند: «ما به برکت اسلام توانستهایم هویت ایرانی خود را حفظ کنیم» و با تأکیدی راهبردی خاطرنشان میکند: «هویت ایرانی ما از اسلام است.» (دیدار با اعضای شورای عالی استانها و شهرداران مراکز استانها، ۱۳۹۰/۰۲/۱۰)
مقام معظم رهبری در ترسیم هندسه هویت نوین جامعه ایران، به سه رکن بنیادین اشاره میکند: «ایرانی»، «اسلامی» و «انقلابی.» این سه عنصر در سه رویداد بزرگ تاریخ معاصر ایران متبلور شده است:
انقلاب اسلامی، برآمده از آموزههای ناب: این واقعه عظیم تحت تأثیر آموزههای دین اسلام، ایدئولوژی احیاگر تشیع، قیام سیدالشهدا(ع) در کربلا و اندیشه مهدویت شکل گرفت.
دفاع مقدس، عرصه ظهور روحیه جهادی: هشت سال دفاع مقدس تجلیگاه قابلیتهای جهادگری، آزمونی برای سنجش استقامت و صحنه تاریخسازی بود که هویت ملی را صیقل داد. مقام معظم رهبری در اینباره میفرماید: «هشت سال جنگ تحمیلی عرصه بسیار مهمی برای بروز روحیه اسلامی، انقلابی و خصلتهای صحیح در یک انسان مسلمان محسوب میشود؛ بنابراین جستوجو و بیان مواردی که تفکر، روحیه و منش اسلامی آن نمود مییابد، کاری برجسته، مهم و ارزشمند است. هشت سال جنگ تاریخ را تغذیه میکند و آنچه در این مدت اتفاق افتاد، بیان کننده روحیه مقاومت و فداکاری همراه با اخلاص ملت پرافتخار ایران در عرصههای مقاومت بوده است و باید از حماسههای بهجامانده از جنگ برای جاریکردن این روحیه در طول و امتداد تاریخ استفاده شود.» (مقام معظم رهبری، ۱۳۷۰/۰۵/۲۳)
ایشان در جمع مردم گیلانغرب، با پیوندزدن هویت کنونی جامعه با عظمت دوران دفاع مقدس بیان کرد: «دوران دفاع مقدس هویت و عزت ملی و اعتقادات مستحکم اسلامی است... همه دختران و پسران و زنان و مردان مؤمنی که دوران دفاع مقدس و دفاع نظامی از کشور و ملت را درک نکردهاند، اکنون با همان روحیه ملی، در میدان پرافتخار دفاع از شرف و شخصیت عظیم ملی و اسلامی به نقشآفرینی بپردازند.»
رهبر انقلاب حفظ خاطرات پرمعنای دفاع مقدس را از عوامل مؤثر در صیانت از هویت ملی برمیشمرد و تصریح میکند: «حفظ خاطرات پایداری مردم شهرهای مناطق جنگی و... در حفظ هویت دارای چنان اهمیتی است که شخصیتهای برجسته، دانشمندان و عناصر فعال و متفکر باید در این زمینه احساس مسئولیت کنند.» (برگرفته از بیانات رهبری در دیدار با مردم گیلانغرب، ۱۳۹۰)
تمدنسازی نوین و بسیج عمومی برای الگوی پیشرفت: سومین رکن از منظر رهبر انقلاب، ضرورت «بسیج عمومی» و بهکارگیری تمامی ظرفیتهای ملی در مسیر تمدنسازی و ارائه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت است. شاخصها و نشانههای دستیابی به این آرمان بلند در سایه جهادی همهجانبه در عرصههای علمی، اقتصادی و فرهنگی، در افق آینده کاملاً مشهود و قابل تحقق است.
این مسیر، ادامه منطقی همان هویت عاشورایی است که اینک در قالب بسیج امت برای ساختن تمدنی نوین تجلی مییابد. ایشان در این خصوص میفرماید: «تناسبی میان هویت و حقیقت بسیج با هویت محرم و عاشورا وجود دارد. بسیج افتخار دارد که پیرو مکتب عاشوراست؛ البته عاشورا اوج فداکاری و ایثار است؛ همه تاریخ، همه عالم، مسئله عاشورا و حسین بن علی(ع) و اصحاب وفادار او را با این خصوصیت شناختهاند؛ فداکاری، ایثار در راه خدا و در راه تحقق اهداف الهی... برجستهترین خصوصیت عاشورا همین فداکاری و شهادت است... بسیج همین راه است؛ همین حرکت است، همین هدفهاست، همین ابزارها و همین وسیله است. بسیج جمع فداکاری از مردمند، برای مردم.... در هر کار خیر؛ این حرکت بسیج است؛ حرکتی مردمی برای مردم، در دل مردم، از خود مردم، از همه قشرها، زنان، مردان، مردان جوان، پیران، نوجوانان، از اصناف گوناگون؛ یعنی تشکیل یک مجموعه حزبالله واقعی.» (بیانات در جمع اقشار نمونه بسیج، ۹۰/۰۹/۰۶)
انتهای پیام
