پیوند ادبیات فارسی با هنر دوختودوز در اشعار پروین اعتصامی
استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبی گفت: اشعار پروین اعتصامی با بهرهگیری از مفاهیمی همچون رفوگری، سوزن و نخ، پیوندی هنرمندانه میان ادبیات فارسی و هنرهای اصیل زنانه برقرار کرده است.
نرجس سپهرنژاد، استاد دانشگاه علوم پزشکی و دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان در جریان برپایی نمایشگاه فردخت در گفتوگو با خبرنگار ایکنا از اصفهان، از برگزاری کارگاه «شعر بانو پروین اعتصامی با هنر دوخت و دوز» خبر داد و اظهار کرد: اشعار پروین اعتصامی یکی از زیباترین گونهها و شاهکارهای ادب فارسی است. این اشعار از یک سو سبک زنانه دارد و از سوی دیگر، به مفاهیمی همچون رفوگری، دوخت و دوز، سوزن، نخ و واژههای مرتبط با این حوزه میپردازد که نمونههای بسیار زیبایی از آن را میتوان در دیوان پروین مشاهده کرد.
وی افزود: برای نمونه، واژه «رفو» در دیوان پروین بهکار رفته است، در حالی که برخی دانشجویان تصور میکنند این واژه به معنای رفتگر است، اما درواقع رفو معنای ترمیمکردن پارچه را میدهد.
این استاد دانشگاه بیان کرد: در گذشته بهدلیل ارزش و قیمت زیاد پارچهها، بهترین هدیه را بهصورت خلعت یا پارچه تقدیم میکردند. امروزه واژه خلعت بیشتر به لباس دفن اطلاق میشود، اما در گذشته به پارچهها و لباسهای گرانقیمت گفته میشد که حتی برای زیارتها نیز با عنوان نذر و هدیه برده میشد.
وی ادامه داد: بهدلیل ارزش زیاد پارچه، افراد آن را ترمیم میکردند؛ برای مثال، چادرهای گرانقیمت را رفو میکردند که این امر نشانهای از صرفهجویی و قناعت بود؛ مفهومی که در اشعار شاعران نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته است. قناعت به معنای زندگی با داشتهها و پرهیز از حرص و طمع است.
سپهرنژاد با اشاره به شعر «نغمه رفوگر» از پروین اعتصامی گفت: این شعر یکی از زیباترین اشعار پروین است که با این بیت آغاز میشود: «شب شد و پیر رفوگر ناله کرد/ کای خوش آن چشمی که گرم خفتن است.» به نظر شخصی من، پروین این شعر را در قالب قطعه سروده، زیرا همانند پارچههای تکهتکه است و خیاط نیز با تکههای گوناگون پارچه سر و کار دارد. در گذشته حتی از پارچههای دورریز برای تهیه چهلتکه استفاده میکردند و از آن لباس، رومیزی یا وسایل دیگر میساختند. این کارها ارزشمند و نشاندهنده هنر دست بانوان بود.
وی اضافه کرد: در گذشته مادرانی که چند دختر داشتند، در اتاق خانه برای آنها کارگاههایی ایجاد میکردند تا به گلدوزی و دوختودوز با دست بپردازند. کارگاهها معمولاً به شکل دایرهای بود و دختران نیز بهصورت دایرهوار مینشستند و هرکدام نقشی بر پارچه ایجاد میکردند. امروزه این هنر تا حدی صنعتی شده است، اما هنوز در شهرهای دورافتاده یا کشورهایی مانند هند و افغانستان، این هنرهای دستی همچنان رواج دارد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: پروین اعتصامی در اشعار خود به این هنرها اشارههای متعددی دارد. در شعر «نغمه رفوگر» که شرح مفصلی بر آن در کتابم به نام «شرح شعر نغمه رفوگر» نوشتهام و امیدوارم بهزودی در دسترس علاقهمندان قرار گیرد، ابتدا از واژههای نخ و سوزن آغاز میکند و سپس به چرخ خیاطی میپردازد؛ البته نه با واژه چرخ خیاطی، بلکه از تعبیر «چرخ فلک» و گردش روزگار بهره میبرد و این واژه را چندین بار در شعر خود تکرار میکند.
وی افزود: در گذشته برای عروس و داماد سرویسهایی تهیه میشد و حتی برای داماد نیز وسایل خاصی در نظر میگرفتند. از جمله این موارد، اسباب حمام بود که روی سکوهای حمام قرار میدادند و همه این وسایل با هنر دست تزئین میشد. همچنین جانماز، سجاده و بسیاری از وسایل مذهبی با هنر دست بانوان تهیه میشد. حتی با پیشرفت فناوری، بانوان برای تزئین وسایل برقی و آشپزخانه نیز از گلدوزی و سوزندوزی استفاده میکردند و این هنر فقط به لباس محدود نمیشد.
سپهرنژاد تصریح کرد: این هنر در بخشهای گوناگون خانه نیز به چشم میخورد؛ از تزئین طاقچهها گرفته تا جلد قرآن که معمولاً با سرمهدوزی، گلدوزی و در دورههای جدیدتر با روشهایی مانند روباندوزی و دوخت با چرخ خیاطی انجام میشد. همه این موارد نشاندهنده نقش هنر دست بانوان است.
وی با اشاره به کاربرد ابزارهای ساده دوخت در شعر پروین اعتصامی گفت: پروین از سادهترین ابزارهای دوخت در اشعار خود استفاده کرده و حتی به مناظره نخ و سوزن پرداخته است. همچنین واژه «انگشتانه» از جمله واژههاییست که بررسی کردم و در میان اشعار شاعران از دوره رودکی تاکنون، فقط یک شاعر از آن استفاده کرده است که اهمیت این ابزار را نشان میدهد.
این پژوهشگر ادبی تأکید کرد: انگشتانه ابزاری برای جلوگیری از آسیبرساندن سوزن به دست است و پروین اعتصامی نیز در اشعار خود با ظرافت به سختی کار بانوان و حتی خونینشدن دستها اشاره کرده و این موضوع با نازکاندیشی شاعرانه خاصی در اشعار وی مطرح شده است.
وی با بیان اینکه توضیح این مطالب، درونمایه کارگاه «شعر بانو پروین اعتصامی با هنر دوخت و دوز» محسوب میشد، گفت: سلسله کارگاههای «فردخت اندیشه» در جریان نمایشگاه جشنواره فردخت برگزار شد و با هدف تبیین پیوند میان هنرهای سنتی، ادبیات و هویت فرهنگی ایرانی اسلامی طراحی شده بود. در این کارگاهها تلاش شد تا با بهرهگیری از ظرفیتهای علمی و هنری استادان و پژوهشگران، ابعاد کمتر دیدهشده هنرهای بومی و نقش آنها در ادبیات و فرهنگ کشور معرفی شود.
سپهرنژاد در پایان اظهار کرد: پرداختن به اشعار شاعران بزرگی همچون پروین اعتصامی، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی نهفته در آثار ادبی است و میتواند زمینه آشنایی نسل جوان با ریشههای هویتی و هنری کشور را فراهم کند.
یادآور میشود، نمایشگاه ششمین جشنواره فردخت از روز دوشنبه، ۱۳ بهمن در مجتمع نیایش، واقع در شهرک امیرالمؤمنین(ع) کاشان آغاز به کار کرد و تا امروز، ۱۷ بهمنماه از ساعت ۹ تا ۱۲ و ۱۶ تا ۲۱ به عرضه مستقیم پوشاک خانواده و بهویژه پوشاک بانوان پرداخت.
انتهای پیام
