استقامت؛ راهکار وحیانی در برابر «جماعت سست‌عنصر» و «فشار افکار عمومی راحت‌طلب»

به گزارش ایکنا، سهیلا پیروزفر؛ عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، شامگاه 23 اسفندماه در نشست علمی «تأملی در آیه مبارکه 112 سوره هود» تأکید کرد: از نظر اسلام، یک رهبر دینی علاوه بر اینکه دیگران را باید به توحید دعوت کند نباید از رای و عقیده برخی افراد سست، متزلزل شود. متن سخنان وی به شرح زیر است:

 

موضوع مورد بحث در مورد آیه فاستقم کما امرت  در آیه 112 هود «فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا ۚ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» است که جزء عبارات سرنوشت‌ساز در مباحث تفسیری و آیات دشوار است. علامه طباطبایی در ذیل این ایه روایتی آورده است که پیامبر(ص) فرمودند: شیبتنی هذه السوره. یعنی این آیه سوره هود مرا پیر کرده است. چه مفهومی در آیه وجود دارد که پیامبر(ص) را پیر کرده است. روایت علامه در امالی شیخ صدوق و برخی آثار دیگر در منابع متقدم ذکر شده است. 

 

محور سوره هود مبارزه با کفر و طغیان است و به پیامبر(ص) یادآوری می‌کند که پیامبران قبلی هم با امت‌های خود درگیر بودند و تو هم صبور باش. فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا ۚ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ و  آیه بعد هم که برای تبیین آیه مورد نیاز است می‌فرماید: وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ.

 

در سوره شوری هم این تعبیر فاستقم را داریم ولی روایت مورد بحث  در ذیل آن نیست؛ فاستقم فعل امر است که با کما  امرت یعنی طوری که مامور شده‌ای استقامت کن و کسانی که با تو به سوی خدا بازگشته‌اند. معک یعنی کسانی که همراه با تو هستند. در آیه بعد هم فرموده است مبادا به ظالمان تمایل پیدا کنی که در این صورت نتیجه آن آتش دوزخ به شما خواهد رسید و در این صورت هیچ کسی جز خدا نمی‌تواند به شما کمک کند؛ در آیه از کلمه«الی» استفاده کرده است که به معنای تمایل و حتی یک نگاه حمایت‌آمیز از سوی آنان است. 

 

در آیه 114 هم فرموده است: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ۚ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ۚ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ نماز را برپا بدار و بدان نیکی‌ها، بدی‌ها را از بین می‌برد. واژه استقامت معانی مختلفی دارد؛ در لغت به معنای راست ماندن و راست شدن و منحرف نشدن و لغزش پیدا نکردن است؛ پایداری در انجام واجبات و ترک محرمات و انجام خیر و دوری از شر یعنی ثبات قدم در اعتقادات و متزلزل نشدن در هجوم شبهات. پس یک مفهوم فاستقم استقامت در عقیده است و اینکه مبادا در برابر هجوم شبهات و تبلیغات دشمنان سست و متزلزل شوید. 

یک مفهوم هم استقامت اخلاقی یعنی جلوگیری از افراط و تفریط است. یک بعد هم استقامت اجتماعی است و اینکه مبادا به دشمن و ظالمان تمایل پیدا کنی و دین را کنار بگذاری؛ در هیچ مرحله از مراحل زندگی نباید سست شوی. 

 

آیت‌الله جوادی آملی در این بحث گفته است استقامت را اگر به معنای استقامت مطلق در نظر بگیریم یعنی ای پیامبر(ص) تو علاوه بر استقامت خودت در عقیده و اخلاق باید مراقب اخلاق و عقیده مردم هم باشی که آن هم وظیفه تو هست و علت پیرشدن پیامبر(ص) براساس رویت همین مسئله باشد. حتی وظیفه پیامبر(ص) فراتر از خود و مؤمنان، اصلاح کافران هم هست. و حتی برخی مفسران همه موجودات را  در ذیل این مسئله می‌آورند. 

 

اگر استقامت را در معنای مطلق استقامت در نظر بگیریم یعنی هر فردی که به امت اسلامی پیوسته است به میزان درکی که دارد مراقب لغزش عقیدتی و عملی و اخلاقی جامعه و خودش باشد و دچار افراط و تفریط نشود. 

 

در آیات دیگر از جمله آیات 96 تا 98 اعراف هم فرموده است: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛ أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَىٰ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ ...؛ خداوند فرموده است اگر مؤمنان اهل استقامت باشند ما برکات اسمان و زمین بر آنان نازل می‌کنیم و ملائکه را برای آنان نازل می‌کنیم تا خوف و ترس و حزن نداشته باشند. در ادامه آیات هم فرموده است همانطور که ما سکینه و آرامش را در دل مؤمنان قرار می‌دهیم در دل کافران هم رعب و وحشت قرار می‌دهیم. در روایت هم داریم هم که امام صادق(ع) فرمودند اگر مؤمنان در راه خدا استقامت بورزند و دچار کژی نشوند فرشتگان الهی با آنان مصافحه می‌کنند و غرق در نعمات الهی خواهند بود؛ وعده خدا بر این قرار گرفته است کسانی که به خدا توکل کنند و در مسیر استقامت بورزند باعث نزول ملائکه و برکات و نعمات است. 

 

انسان در مسیر استقامت در راه خدا ممکن است عزیز و مال و جان و خانه و فرزند و همسر خود را از دست بدهد ولی پاداشی که خدا برای این کار گذاشته است پاداش مضاعف است و به هر حال استقامت، کلید سعادت است و استقامت شامل مقاومت در راه عقیده و پایبندی عملی  و اخلاقی و عدم تمایل به ظالمان و کفار است. 

براساس تفاسیر استقامت در آیات واجد چند شرط است؛ اول اینکه انسان مستقیم کسی است که دیگران را به حق دعوت کند و هوای نفس مخاطب را دنبال نکند. زیرا به هر حال وقتی جامعه دچار مشکلات و سختی‌های عدیده شد صدای مردم در می‌آید و بخش‌هایی از جامعه کم می‌آورند و سخن از سازش می‌زنند ولی ای پیامبر تو از هوای نفس آن‌ها تبعیت نکن. شرط  دیگر هم عدالت است یعنی استقامت بدون عدالت ممکن نیست. این آیه یک بسته دستوری کامل و جامع برای نبی اعظم(ص) است. 

 

البته انسان مستقیم انسان منزوی نیست که در گوشه خلوت خودش بنشیند و هدایتگر نباشد؛ انسان مستقیم امر به معروف و نهی از منکر می‌کند؛ خدا فرموده است بر اساس آن چه به تو امر شده است استقامت کن یعنی استقامت تو باید  در چارچوب توحید و وحی و دستورات الهی باشد.

 

نتیجه استقامت قطع امید از غیر خدا و تکیه بر خداوند است و همین باعث پیروزی می‌شود بنابراین فاستقم کما امرت تامین‌کننده عزت و سعادت جامعه است. 

 

از عواملی که باعث آرامش روحی انسان و انسجام اجتماعی است استقامت  در کنار همدیگر و در شرایطی است که عدالت در کنار این استقامت وجود داشته باشد. 

ما ایرانیان در شرایط کنونی با جنگی ظالمانه و ناعادلانه روبرو هستیم و آمریکای جنایتکار و صهیونیسم مزدورش با همراهی برخی کشورهای دیگر ما را مورد هجمه ناجوانمردانه قرار داده‌اند لذا مردم با  درک درست موقعیت اتحاد و انجسام خود را بیشتر کرده‌اند و جامعه توحیدی هم این ویژگی را دارد که مردم مبتنی بر توحید  در کنار هم می‌ایستند. 

 

آیه فرموده است استقامت اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که مردم بر اصول مبتنی بر وحی استوار باشند و  در کنار همدیگر بایستند نه بنابر مصالح سیاسی و اجتماعی زودگذر.

 

آیه تأکید دارد که ای پیامبر(ص) حق نداری در برابر فشار افراد راحت‌طلب و سست تسلیم شوی و در مشکلات کوتاه بیابی و از هوا و هوس این عده تبعیت کنی. این تعبیر دقیقا علیه این ضرب المثل عامیانه است که خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو. از نظر اسلام، یک رهبر دینی علاوه بر اینکه دیگران را باید به توحید دعوت کند نباید از رای و عقیده برخی افراد سست، متزلزل شود. 

 

همچنین نکته دیگری در این ایه خودکنترلی است که در روان‌‌شناسی مورد بحث است یعنی اگر خدا توصیه به استقامت دارد یعنی ای انسان در طوفان نیازهای مادی هم نباید دست از این مسیر و عقیده بر داری. استقامت راه‌کاری برای جلوگیری از همرنگ جماعت شدن افراد سست عنصر است و از طرفی نتیجه این استقامت هم آرامش در حین سختی و در عین سختی است. اگر فردی باور کند دستوری از مبدأ بالاتر داده شده و نتیجه آن هم پاداشی بی نهایت است خود به خود آرامش به همراه دارد.