سبک زندگی امیرالمؤمنین(ع) در ماه رمضان
اهتمام به بهداشت و سلامت، خضوع و خیرخواهی، اعتدال و میانهروی و هدفگذاری معنوی، جلوههایی از سیره فردی امیرالمؤمنین(ع) در ماه مبارک رمضان را ترسیم میکند.
آیینهای اجتماعی یک جامعه را باید آیینه تمامنمای آن جامعه دانست. هر آنچه در ژرفای باورها، اندیشهها و تاریخ یک ملت میگذرد، سرانجام در این آیینها خود را نشان میدهد. آداب، رسوم، فرهنگ و دیگر مؤلفههای فکری و مذهبی، همه در مراسم و موسمهای اجتماعی تجلی مییابند و چه بسا که این تجلی، خود به منبعی برای سنجش و پالایش همان باورها تبدیل شود.
از اینرو، واکاوی این آیینها با همه عوامل، ریشهها و پیامدهایشان، میتواند ما را به یافتههایی ارزشمند برساند؛ اینکه این عوامل تا چه حد بر باورهای عمومی اثرگذارند و این مراسم چه نتایج مستقیم و غیرمستقیمی برای متولیان و مخاطبان خود به ارمغان میآورند.
مرز میان اصالتگرایی و بدعتگرایی
جوامع بشری، هر یک به فراخور حال خود، از آیینهای گوناگونی برخوردارند؛ بعضی از این آیینها پشتوانهای دینی دارند؛ بعضی از آنها جنبه ملی و بعضی دیگر در تاریخ یا فرهنگ و حتی سیاست و اقتصاد ریشه دارند؛ اما در جوامعی که دین و مذهب در آنها پایگاهی استوار دارد، مهمترین سرچشمههای این مراسم، همان آموزههای دینی و سرمایههای تاریخی هستند.
حال در اسلام و مکتب اهل بیت(ع)، مراسم و موسمهای دینی از چه جایگاهی برخوردارند؟ چه از نظر تاریخی و مذهبی، با آیینهایی همچون مبعث رسول خدا(ص)، عید غدیر و حادثه کربلا و چه از نظر تکالیف عبادی با شعائری همچون نماز جماعت، عید فطر، موسم حج و ماه مبارک رمضان. میتوان گفت، اسلام از گستردگی و تنوعی کمنظیر در این زمینه برخوردار است، اما همین گستردگی، خود این مسئله را پدید میآورد که مرز میان اصالتگرایی و بدعتگرایی کجاست؟ گروهی با رویکردی سختگیرانه و نصگرایانه، هر آیین نوپیدایی را که از سوی معصومان(ع) تصریح نشده باشد، برنمیتابند. گروهی دیگر با استناد به کلیات و عمومات ادله، دست خود را در ابداع آیینهای نوظهور و منسوب به دین، کاملاً باز میبینند. این دوگانه، همواره دغدغهای جدی برای دینداران بوده است.
برای گریز از این دغدغه، چه راهی مطمئنتر از تمسک به سیره معصومان(ع) وجود دارد و در میان آنها، کدامیک همچون امیرالمؤمنین علی(ع) میتواند الگویی جامع و کمنظیر در این خصوص ارائه دهد؟ دورههای گوناگون زندگی ایشان، از پیش از بعثت تا پس از رحلت رسول خدا(ص) و از سالهای خانهنشینی تا روزگار حکومت، چنان گسترهای از شرایط متفاوت را دربرمیگیرد که رهروان آن حضرت را در هر دوره و موقعیتی امکان الگوگیری میبخشد.
سیره فردی امیرالمؤمنین(ع)
در پژوهشهای مربوط به دوران حیات امام اول شیعیان، سیره شخصی و فردی امیرالمؤمنین(ع) در مقایسه با عرصه اجتماعی و سیاسی زندگی ایشان، کمتر مورد توجه واقع شده؛ این غفلت فقط از سر کمکاری پژوهشگران نبوده است. شرایط پیچیده زندگانی آن حضرت و فضای سیاسی اجتماعی عصر ایشان چنان بود که سیره فردی علوی را در هالهای از بیتوجهی فروبرد. سعی خلفای حاکم در پوشیدهماندن فضائل آن حضرت و حتی الزام نخبگان به برائتجستن از ایشان، از یک سو و مسئله پذیرش ولایت و تعارضها و درگیریهای اجتماعی و مذهبی درباره این مهم، از سوی دیگر، عواملی بودند که سیره شخصی امیرالمؤمنین(ع) را به حاشیه راندند.
با این همه، جایگاه بیبدیل آن حضرت در نشر مبانی اسلامی و تأثیر ژرف بر تاریخ اسلام، موجب شده است که نهتنها شیعیان، بلکه دیگر فرقههای اسلامی نیز به بررسی تاریخ زندگی ایشان اهتمام داشته باشند.
یادداشت پیش رو، کوششی برای ترسیم سیره و سبک زندگی امیرالمؤمنین(ع) در محدوده زمانی ماه رمضان است؛ ماهی که ویژهترین موسمها و مناسبتهای دینی را دربر دارد. در ادامه به سیره فردی امام در این ماه مبارک اشاره خواهد شد.
اهتمام به بهداشت و سلامت
در منابع اسلامی، نظافت و آراستگی از توصیههای عمومی و تأکید بر اولویت نظافت در امور جاری، گویای اهمیت آن در سیره ائمه(ع) است. برای نمونه، امیرالمؤمنین(ع) در روایتی، روزهداران را به مسواکزدن در صبح توصیه میکنند و در پاسخ به این اشکال که مبادا رطوبت مسواک، روزه را باطل کند، به جواز مزمزه با آب استشهاد میکنند.
رویکرد امیرالمؤمنین علی(ع) در تأمین پیشنیازهای محیطی و مادی برای بهرهمندی معنوی در موسمهای دینی نیز حائز اهمیت بود. ایشان در کنار اهتمام به مناسک و تکالیف ماه رمضان، دغدغههایی مبتنی بر حفظ سلامت و بهداشت داشتند. یکی از این موارد، تأکید بر خوردن غذا در سحر و افطار بود؛ چه اینکه ممکن بود برخی بهدلیل زهد و تقوا و برخی بهدلیل بیتوجهی و سستی، به این دو وعده غذایی اهمیت ندهند. امیرالمؤمنین علی(ع) در حدیثی، پس از تأکید بر خوردن غذا در این دو وعده، برای تبیین ضرورت آن، خوردن حتی نصف خرما در افطار و جرعهای آب در سحرگاه را لازم دانستهاند.
حضرت در روایتی دیگر، بهرهمندی از برکات روزه را به خوردن غذا در سحرگاه و شبزندهداری را در گرو خواب میان روز وابسته میدانند. توصیه به استفاده از بعضی مواد غذایی مانند خرما و حلوا (متشکل از روغن و آرد گندم و جو) از اموری است که بر تأکید امیرالمؤمنین علی(ع) بر بهداشت و سلامت در رمضان دلالت دارد.
سفارش امام(ع) به مقدمداشتن نماز به هنگام افطار، مگر در زمانی که غذا مهیا و سفره گسترانیده شده باشد، از توصیههایی است که خاستگاه بهداشتی دارد؛ زیرا بوی غذا علاوه بر اینکه از میزان توجه در نماز میکاهد، ممکن است بهدلیل ترشح بزاق و آمادهشدن دستگاه گوارش، آسیبهایی برای بدن به دنبال داشته باشد. در حدیث یادشده، امام علی(ع) تأخیر در سحریخوردن تا زمان متصل به اذان صبح و تعجیل در افطار در زمان متصل به اذان مغرب را سفارش میکنند.
به نظر میرسد، سیره حضرت در استفاده از مواد غذایی چون خرما، نان جو، نمک و شیر در ماه رمضان نیز ملاحظههای بهداشتی را دربر دارد. از این رو میتوان نوع و کیفیت مواد غذایی را از مواردی دانست که ایشان در ماه رمضان به آن اهتمام داشتند. البته نباید از یاد برد که ممکن است نوع، کیفیت و زمان استفاده از مواد غذایی یا دیگر توصیههای بهداشتی، با ملاحظه شرایط محیطی و منطقهای حجاز یا کوفه صورت گرفته باشد. از این رو، استخراج اصول و رویکردهای ثابت و متغیر سیره معصومان(ع) در عرصههای گوناگون محیطی و در شرایط مختلف زمانی و مکانی، موضوعی است که پژوهشی جامع میطلبد.
خضوع، خلوص و خیرخواهی
بروز فضائل اخلاقی و عرفانی در جزئیترین رفتارهای شخصی را میتوان بخشی از سیره حضرت علی(ع) در رمضان دانست. از مصادیق آن، سفره غذای حضرت در این موسم است. سادگی، بیپیرایگی، سلامت، بهداشتی و حلالبودن، ویژگیهای ظاهری سفره افطار ایشان بود. امیرالمؤمنین(ع) مراتب کمال و معرفت را حتی در فرصتهایی چون خوردن و نوشیدن جستوجو میکرد. در روایتی، ایشان در پاسخ به اظهار شگفتی عدی بن حاتم از سادگی سفرهای که متشکل از آب، نان جو و نمک بود، علت چنین غذایی را تهذیب و قانعکردن نفس بیان کردند. این نکته را نباید از یاد برد که محرومنگهداشتن خود از نعمتهای الهی، ذاتا اصالتی در سیره اهل بیت(ع) ندارد و آنچه در اینگونه رفتارها تأکید شده، اصالت در تربیت و خودسازی است.
رفتار عبادی حضرت در ماه رمضان نیز حائز اهمیت است؛ چراکه ایشان افزون بر ملاحظه و رعایت تمام وظایف اجتماعی، فردی و خانوادگی، از عبادت و سلوک ویژه این ماه غافل نمیماند. نمازهای توصیهشده امیرالمؤمنین(ع) برای هر شب از ماه رمضان، از شواهد این اهتمام است. آن حضرت هم با عمل و هم با زبان، دیگران را به بهرهمندی از فرصتهای معنوی ماه رمضان سفارش و آثار ویژه دعا و استغفار در این ماه را دفع بلا و محو و بخشش گناهان بیان میکرد.
نکته مهم آن است که اولیای الهی بیش از بهرهمندکردن خود از فیوضات این ماه، به فراهمآوردن زمینه هدایت و سعادت دیگران همت میگماردند. در سبک زندگی امیرالمؤمنین(ع) در ماه رمضان، تلاش برای فراهمآوردن زمینه بهرهمندی دیگران و همراهکردن آنان بیشتر نمایان بود. برای نمونه، هنگام حرکت برای شرکت در نماز جماعت، پس از خروج از خانه، همسایگان و خانههای در مسیر را با بانگ «یا ایها الناس، الصلاة الصلاة»» از برپایی نماز جماعت در مسجد آگاه و با تکیه بر سیره پیامبر(ص)، شرایط شبزندهداری در ماه رمضان را برای فرزندان و اهل خانه فراهم میکرد.
اعتدال و میانهروی
وقتی عبادت، زهد، بخشش، کار و تفکر از مسیر اعتدال بیرون رود، چه بسا به گمراهی و ضلالت انجامد. این آسیب در موسمها، اعمال و اذکار مذهبی موجب دلزدگی مؤمنان میشود و با فلسفه و حکمت عبادات در تعارض است. یکی از مواردی که از فراموشی حکمت عبادات و خروج از مسیر اعتدال حکایت میکند، پافشاری بر مواردی است که خداوند خود مجوز انجام آنها را صادر کرده است. امیرالمؤمنین علی(ع) افرادی را که روزه خود را در سفر افطار میکنند، چنین میستاید: «برگزیدگان شما، کسانی هستند که چون به مسافرت میروند، نماز را شکسته به جای میآورند و روزه را افطار میکنند.»
در این رویکرد، آنان که در رمضان بهدلیل عذر شرعی روزه نمیگیرند، نهتنها نکوهیده نیستند، بلکه از مقربان شمرده میشوند. جامعبودن در رفتار و سلوک معنوی، به معنای در نظر گرفتن همه جنبهها و شرایط کمال و سعادت است. این جامعبودن در جزئیترین رفتارهای شخصی و اجتماعی جاری است. برای نمونه، در سیره علوی، همبستری با همسر در شب اول رمضان، منافی روح عبادت و بندگی دانسته نشده و از موارد توصیهشده نیز است.
هدفگذاری معنوی در زندگی مادی
در سبک زندگی اهل بیت(ع)، بهرهمندی از نعمتهای دنیوی، خانوادگی و لذتهای مادی، مانعی در راه تعالی و سعادت معنوی نیست و با مدیریت و برنامهریزی میتوان این نعمتها را مقدمهای برای دستیابی به سعادت پایدار آخرت قرار داد. به این ترتیب، مناسبتها و موسمهای دینی میتوانند تعیینکننده مسیر زندگی مادی باشند. در سیره امیرالمؤمنین(ع)، انجام مناسک مذهبی به معنای دوریگزیدن از زندگی عادی و اجتماعی نیست و پرداختن به اموری چون خوردن و آشامیدن، اطعام، صله رحم و رسیدگی به همسر و فرزندان با دقت و حساسیت بیشتری مورد توجه و توصیه قرار گرفته است.
یکی از رفتارهایی که بهخوبی میتواند این رویکرد را نشان دهد، برگزاری مراسم نکاح و ازدواج در ماه رمضان است. برای نمونه، رسول گرامی اسلام(ص) در ماه رمضان، خطبه عقد و ازدواج را براساس آداب و سنن اسلامی و با جشن و شادی و اطعام برگزار میکردند.
انتهای پیام
