امام علی(ع)؛ الگوی کنشگری سیاسی در ماه رمضان
در سیره امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، ماه رمضان در رفتارها و موضعگیریهای عبادی، اخلاقی و عرفانی منحصر نمیشد، بلکه نقشآفرینی در بحرانیترین تنشهای سیاسی در این ماه، یکی از افتخارات ایشان است.
ترسیم سیره و سبک زندگی امیرالمؤمنین(ع) در محدوده زمانی ماه مبارک رمضان که دربرگیرنده ویژهترین موسمها و مناسبتهای دینی است، هدف اصلی سلسله یادداشتهای پیش روست. در شمارههای پیشین به سیره فردی و اجتماعی امام علی(ع) در این ماه مبارک اشاره شد و اکنون سیره سیاسی آن حضرت واکاوی و بررسی میشود.
در میان صاحبنظران اسلامی، فعالیتها و اقدامات سیاسی، تعاریف و مراتب گوناگونی دارد. برخی آن را از امور دنیا شمردهاند و آثارش را در اقتدار و حکومت منحصر میبینند. گروهی دیگر، سیاست را هدف نهایی اندیشه و رسالت دینی میدانند و آن را با اجرای دستورات الهی پیوند میزنند. با این توصیف، ممکن است از یک سو، اقدامات عملی و تهدیدآمیزی چون جهاد و درگیریهای نظامی در هنگام مناسبتها و موسمهای دینی امری درجه دوم به نظر آید؛ زیرا در این رویکرد، موسمهای خاصی همچون رمضان فرصتی برای زهد، تقوا و بندگی است و عابدان و ذاکران، بهرهمندان راستین این ماه هستند.
بیشتر بخوانید:
اما در سیره امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، ماه رمضان در رفتارها و موضعگیریهای عبادی، اخلاقی و عرفانی منحصر نمیشد، بلکه نقشآفرینی در بحرانیترین تنشهای سیاسی، مانند جنگ بدر که از نخستین معارضههای مستقیم حکومت پیامبر اسلام(ص) با مشرکان مکه بود، یکی از افتخارات ایشان است. این جنگ پس از نزول آیه وجوب روزه رمضان و در ۱۷ رمضان سال دوم هجری رخ داد و حضرت علی بن ابیطالب(ع) همراه پیامبر(ص) در طول سفر، عهدهدار حمل پرچم سیاهرنگی به نام «عقاب» بود.
همچنین در رمضان سال هفتم هجری، امیرالمؤمنین(ع) فرماندهی گروهی ۱۰۰ نفره را برای فتح فدک بر عهده گرفت. امام در این لشکرکشی، سپاهیان را شبهنگام حرکت میداد تا دشمن از هدف ایشان آگاهی نیابد. عملیات نظامی فدک با تدبیر و درایت، بدون خونریزی به پیروزی رسید و این منطقه یهودینشین فتح شد.
یکی دیگر از نقشآفرینیهای سیاسی نظامی امیرالمؤمنین(ع) در ماه رمضان، فرماندهی و حمل لوای رسول خدا(ص) در فتح مکه بود. جایگاه معنوی مکه و رویارویی با قریشیان که برخی از خویشان رسول خدا(ص) و مهاجران بودند، اهمیت ویژهای داشت. فتح مکه در رمضان سال هشتم هجری رخ داد. علت واگذاری لوا به حضرت علی(ع)، پیشگیری از هرگونه خشونت و زیادهروی فاتحان مسلمان بود.
به این ترتیب، دیگر ائمه(ع) و علویان به سیره امیرالمؤمنین(ع) در اجرای نقشهای مهم سیاسی نظامی در موسمهای عبادی و مذهبی مانند رمضان تمسک جستند، چنانکه بلاذری در کتاب خود یادآور میشود، هنگامی که امیرالمؤمنین(ع) در رمضان سال چهلم هجری در مسجد، بهوسیله عبدالرحمن بن ملجم ترور شد، حضرت حسین بن علی(ع) در مدائن بود و فرماندهی سپاهی را برای مبارزه با شامیان بر عهده داشت. دیگر علویانی که جهاد و قیام مسلحانه خود را از رمضان آغاز کردند و یا در رمضان به شهادت رسیدند، عبارتاند از حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن حسن بن علی(ع)، ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی(ع)، مشهور به ابراهیم باخمری و محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی(ع)، مشهور به نفس زکیه.
استفاده از عوامل و محرکهای معنوی در تدابیر سیاسی
در مکتب اهل بیت(ع)، تشکیل حکومت براساس مبانی و آموزههای اسلامی، از اهداف اصلی و همیشگی بود. هرچند رخدادهای گوناگون، دسترسی به این امر را دشوار یا محال میکرد و ایشان را به تقیه وامیداشت که خود نوعی تدبیر سیاسی محسوب میشد، اما همواره یکی از مبانی اصیل در سیره اهل بیت(ع)، ارائه رویکردی جامع با در نظر گرفتن مصالح و مفاسد دینی و دنیایی بود. پیوند و درهمتنیدن نمادها و شعائر سیاسی و مذهبی، یکی از ابزارهای مهم ایجاد این رویکرد است. از اینرو، شاید نخستین اقدامات نظامی و سیاسی پیامبر(ص) در جنگ بدر و سپس فتح مکه در ماه مبارک رمضان، تأکیدی بر این رویکرد باشد.
شرایط حیات سیاسی اجتماعی امیرالمؤمنین(ع) نیز چنین بود. مثلاً، در ماجرای حکمیت میان نمایندگان امیرالمؤمنین(ع) و معاویه، با اینکه پیشنهاد و خواست اولیه امام پذیرش حکمیت نبود، اما شرایط و تعهدات دینی، مانند استناد به آیات و آموزههای قرآن کریم و سنت نبوی و تعیین ماه رمضان بهعنوان زمان شروع و پایان داوری، میتوانست تا حدودی مبانی و معیارهای دینی را یادآور شود. در عصر حاضر نیز میتوان با قرار دادن بعضی از تحولات سیاسی و اجتماعی فراگیر و مؤثر مانند نبرد با دشمنان، انتخابات و... در مناسبتها و موسمهایی چون محرم یا رمضان، شرایط و زمینه اثرگذاری باورها و مبانی دینی را در این تحولات فراهم کرد.
بر این اساس، میتوان چنین نتیجه گرفت که ماه رمضان در سبک زندگی امیرالمؤمنین(ع)، صرفاً بازهای زمانی برای انجام عبادات فردی نبود. این موسم دینی، فرصتی برای تمرین و تبیین تربیت دینی و دنیایی، بازخوانی مسئولیتهای فردی و اجتماعی مؤمنان، توجه به همه ابعاد کمال مادی و معنوی و نیز تأمل در پیشنیازهای مادی برای حیات معنوی و پیشنیازهای معنوی برای سعادت در حیات مادی است. رمضان علوی آیینه تمامنمای زندگی جامع انسانی است؛ حیاتی که در آن، دنیا و آخرت، جسم و جان، فرد و جامعه، عبادت و سیاست، همه در مسیر قرب الهی هماهنگ و همسو میشوند.
انتهای پیام
