ارزیابی انتقادی بیانیه الازهر با تکیه بر آموزه‌های قرآنی

شورای فتوای دانشگاه الازهر در روزهای اخیر با صدور بیانیه‌ای، اقدامات نظامی ایران علیه پایگاه‌ها و منافع آمریکا و رژیم صهیونیستی در کشورهای عربی را نقض حاکمیت این کشورها دانسته، آن را محکوم کرده و گامی در راستای بی‌ثباتی منطقه خوانده است.

از آنجا که دانشگاه الازهر از مهم‌ترین و در عین حال، قدیمی‌ترین نهادهای دینی و علمی جهان اسلام در حوزه صدور فتواست و نماینده اندیشه اسلام سنی به‌شمار می‌آید و از سوی دیگر، در بعضی دوره‌ها تعدادی از علمای آن‌ خواستار وحدت و تقریب مذاهب اسلامی بوده‌اند، صدور چنین بیانیه‌ای بدون توجه به جنگ تحمیلی آمریکایی ـ صهیونیستی علیه کشور مسلمان ایران و رویکرد تدافعی جمهوری اسلامی ایران، مستلزم ارزیابی انتقادی بر پایه آیات و آموزه‌های قرآنی است که در یادداشت پیش رو به آن پرداخته می‌شود.

قاعده نفی سبیل

براساس این قاعده فقهی و مطابق با آیه «وَلَنْ یجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، خداوند راه هیچ‌گونه سلطه‌ای را از جانب کافران بر مؤمنان قرار نداده است. فرد مسلمان به‌ برکت اسلامی که پذیرفته، از عزتی برخوردار است که خداوند اجازه نداده کافران بر او سلطه یابند. نکته مهم آن است که این اصل هم در فقه شیعه و هم در فقه اهل سنت مورد تأکید قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که در فقه اهل سنت، از جمله مکتب شافعی، نفی سبیل یکی از مهم‌ترین اصول مترقی اسلام در ارتباط با کفار و مشرکان دانسته شده و موجب عزت اسلام و مسلمانان است.

اصل عزت در دین مبین اسلام ناظر بر جامعیت، کمال و مقبولیت دین است و جز در سایه زندگی شرافتمندانه و دوری از ذلت و بندگی در برابر کفار و مشرکان محقق نمی‌شود؛ مسلمانان نباید کفار و مشرکان را دوست یا محرم راز خود بدانند.

ابن‌عربی شافعی نیز تأکید می‌کند، مسلمانان نباید کاری انجام دهند که نشانه دوستی با کافران یا رازدار بودن برای آن‌ها باشد، چه در سطح فردی، چه جمعی و چه دولتی و در هر سطحی نباید رفتاری داشته باشند که این اصل مخدوش یا کمرنگ شود. در اسلام هر امری که موجب ذلت و خواری مسلمانان باشد، مردود است. بنابراین، پذیرش اموری که به خواری آن‌ها بینجامد، با آموزه‌های قرآن در تضاد خواهد بود.

بر پایه قاعده نفی سبیل، نه‌تنها در اسلام حکمی برای سلطه غیرمسلمانان بر مسلمانان وجود ندارد، بلکه همان‌طور که اشاره شد، باید راه هرگونه سلطه و حاکمیت کافران ذمی یا حربی بر مسلمانان بسته شود. با این حال، در بسیاری از کشورهای اسلامی و عربی، به‌ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، شاهد وابستگی به دولت‌های غیرمسلمان غربی از جمله ایالات متحده آمریکا هستیم. این وابستگی، زمینه سلطه غرب و حضور سیاسی ـ نظامی آمریکا را در قالب پایگاه‌های زمینی، هوایی و دریایی فراهم کرده است و متأسفانه از طریق همین پایگاه‌ها به خاک کشورهای اسلامی دیگر تجاوز می‌شود.

در این بستر، حمله ایران به کشورهای منطقه، نه با هدف تعرض به خاک آن‌ها، بلکه با هدف حمله به مواضع ایالات متحده آمریکا و حتی رژیم صهیونیستی در خاک این کشورهاست؛ مواضعی که تجاوز علیه کشور اسلامی ایران از آن نقاط انجام شده است. بنابراین، ایران با دولت‌های عربی و اسلامی منازعه‌ای ندارد، بلکه براساس دستور دین مبین اسلام و قاعده نفی سبیل، حاضر به پذیرش خدشه به تمامیت ارضی و استقلال سیاسی خود از سوی ایالات متحده آمریکا در جایگاه قدرتی غیرمسلمان نیست و به شیوه‌های گوناگون با سلطه آن مقابله کرده است. اختلاف و دشمنی جمهوری اسلامی ایران با این کشور را می‌توان در راستای آیه ۱۴۱ سوره نساء و قاعده نفی سبیل کاملاً توجیه کرد.

نفی دوستی و هم‌پیمانی با یهودیان و مسیحیان

براساس آیه ۵۱ سوره مبارکه «مائده» که می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ»، خداوند به مؤمنان یادآور می‌شود که یهودیان و مسیحیان را سرپرست و یاور خود نگیرند؛ زیرا برخی از آن‌ها یاور برخی دیگرند و هرکس از مسلمانان که آن‌ها را سرپرست خود گیرد، از آن‌ها به‌شمار می‌آید و خداوند ستمگران را هدایت نمی‌کند.

تفاسیر این آیه بیان می‌کنند که یهودیان و مسیحیان فقط نسبت به تعهدات میان خود وفادارند و به تعهدات با مسلمانان پایبند نیستند. هرچند میان خود اختلافات جدی دارند، اما همکاری آن‌ها در مقابله با اسلام معنا می‌یابد. مسلمانانی که با آن‌ها هم‌پیمان می‌شوند و تحت سلطه آنان قرار می‌گیرند نیز در زمره آن‌ها قرار خواهند گرفت و پذیرش ولایت کفار (یهودیان و مسیحیان) به قطع ولایت خدا می‌انجامد.

از آنجا که قدرت‌های غربی مسیحی و در رأس آن‌ها، ایالات متحده آمریکا و از طرفی رژیم صهیونیستی که داعیه‌دار نمایندگی یهودیان است، در طول یکصد سال اخیر در پی تثبیت سلطه خود بر سرزمین‌های اسلامی و با نزدیکی به حاکمان بعضی کشورهای اسلامی به‌دنبال تحقق منافع خود بوده‌اند، همکاری و هم‌پیمانی گسترده کشورهایی مانند عربستان، امارات متحده عربی، قطر، اردن، کویت و بحرین با آمریکا در قالب قراردادهای هنگفت اقتصادی و نظامی و همچنین تعامل تعدادی از آن‌ها با رژیم صهیونیستی در قالب پیمان ابراهیم، بر پایه آیه ۵۱ سوره مبارکه «مائده»، نشان‌دهنده قرار گرفتن حاکمان این کشورها در جبهه بیگانگان و کافران (سران ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی) است.

بنابراین، براساس این آیه شریفه، مدارا با دولت‌های اسلامی که با غیرمسلمانان هم‌پیمان شده‌، زیر سلطه آن‌ها رفته‌ و به پیمان خود با آن‌ها پایبند مانده‌اند و از سوی دیگر، خواهان همکاری با کافران متخاصم علیه کشورهای اسلامی هستند، جایز نیست و تا آنجا که منافع ملی و عزت کشور اسلامی مورد تجاوز اقتضا می‌کند، مقابله‌به‌مثل ضروری است.

نکته مهم دیگر آنکه ایالات متحده آمریکا به معنای واقعی، تنها متحد رژیم صهیونیستی در منطقه است و آن دسته از دولت‌های عربی و اسلامی‌ که تأمین منافع سیاسی، نظامی و اقتصادی خود را به نزدیکی هرچه بیشتر با آمریکا منوط کرده‌اند، شاهد بوده‌اند که این کشور نه‌تنها به تعهدات خود پایبند نمانده، بلکه بعضاً منافع سیاسی، اقتصادی و نظامی آن‌ها را فدای منافع و امنیت رژیم صهیونیستی کرده است. حمله این رژیم به قطر در سال میلادی گذشته و تهدیداتی که در راستای سیاست‌های جنگ‌افروزانه دولت راست‌گرای افراطی این رژیم متوجه این کشورهاست، همگی نشان‌دهنده وفاداری و متعهدبودن آمریکا به اسرائیل است.

همچنین، برخی مقامات رژیم صهیونیستی و حتی ایالات متحده آمریکا بارها به سیاست‌های خصمانه خود نسبت به کشورهای اسلامی و دین مبین اسلام اذعان کرده‌اند. از همه مهم‌تر، قتل‌عام مردم مسلمان منطقه از جمله مردم غزه، نشان‌دهنده دشمنی عمیق صهیونیست‌ها با مسلمانان و پیگیری سیاست‌های توسعه‌طلبانه خود در چارچوب برنامه «اسرائیل بزرگ» است. بنابراین، مطابق آموزه‌های قرآنی، مقابله با کافران حربی و جهاد در برابر آن‌ها از واجبات دین مبین اسلام محسوب می‌شود.

حرمت قتل و قصاص نفس

براساس آیه ۳۳ سوره مبارکه «اسراء» که می‌فرماید: «وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ۗ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا»، قتل انسان‌ها جز در حالت حق حرام است و اگر کسی مظلومی را بکشد، خداوند به سرپرست او حق قصاص داده است. با تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، شماری از مقامات سیاسی و نظامی، مردم غیرنظامی و بیش از ۱۶۰ کودک دانش‌آموز مدرسه شجره طیبه میناب به شهادت رسیدند.

جمهوری اسلامی ایران در چارچوب حق دفاع مشروع و ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد، با حمله به پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا پاسخی ضروری و مشروع به اقدامات خصمانه این کشور داده است. بنابراین، حمله به مکان‌هایی که اقدامات تجاوزکارانه و قتل انسان‌ها، به‌ویژه کودکان مظلوم، از آنجا صورت گرفته، نه‌تنها نقض حاکمیت کشورهای منطقه نیست، بلکه براساس آموزه‌های اسلامی، حق قصاص مشروع برای کشوری اسلامی در چارچوب خون‌خواهی و تنبیه متجاوز قلمداد می‌شود.

اعتدا یا مقابله‌به‌مثل با دشمن متجاوز

طبق آیه ۱۹۴ سوره مبارکه «بقره» که می‌فرماید: «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ»، مقابله با دشمن متجاوز حتی در ماه‌های حرام جایز است. به گفته مرحوم علامه طباطبایی(ره)، جایز بودن قصاص در ماه حرام، مصداقی از قانون کلی جواز قصاص در همه مواردی است که هتک آن حرام و تعظیمش واجب است. بنابراین، اگر کسی به ناحق به حریم دیگری تجاوز کند، دیگری نیز می‌تواند برای دفاع یا گرفتن حق خود مقابله‌به‌مثل کند.

در نتیجه تجاوز آمریکایی ـ صهیونی علیه ایران و هدف قرار دادن زیرساخت‌های نظامی، سیاسی، فرهنگی و به‌ویژه زیرساخت‌های انرژی کشور، ایران نیز براساس اصل اعتدا و حق مقابله‌به‌مثل، خود را محق می‌داند که متناسب با نوع تجاوز، زیرساخت‌های نظامی و انرژی مرتبط با ایالات متحده آمریکا در منطقه را هدف قرار دهد. پس مطابق این آموزه قرآنی، ایران کاملاً مجاز به بهره‌برداری از اصل اعتدا در برابر دشمن متجاوز، حتی در خاک کشورهای عربی است و نقدی بر این اقدام وارد نیست.

در مجموع، دولت جمهوری اسلامی ایران در راستای حق دفاع مشروع که در منشور سازمان ملل متحد برای هر کشوری به رسمیت شناخته شده که حاکمیت سرزمینی آن به زور مورد تجاوز قرار گرفته و از همه مهم‌تر، با تکیه بر آموزه‌های دین مبین اسلام، به مقابله با دشمن متجاوز پرداخته است.

هدف قرار دادن مواضع متجاوزان در خاک کشورهای عربی نه‌تنها محکوم نیست، بلکه مشروع و قابل پذیرش است. شایسته است الازهر، به‌مثابه نهادی سرآمد در جهان اسلام، با پرهیز از رویکرد جانبدارانه و با تمسک به آیات الهی و آموزه‌های قرآنی، در راستای وحدت جهان اسلام علیه متجاوزان گام بردارد.