راهبرد هوشمندانه برای جامعه مؤمن درگیر جنگ روانی

سیدمیلاد اوصیا، پژوهشگر حوزه روانشناسی طی یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داده به تشریح راهبردهای هوشمندانه برای یک جامعه مؤمن درگیر جنگ روانی و شایعات پرداخته است که در ادامه با هم می‌خوانیم.

در ادبیات روانشناسی، «خطای شناختی» زمانی رخ می‌دهد که ذهن فرد به جای پردازش دقیق واقعیت، تحت تاثیر سوگیری‌ها و توهمات، تصویری وارونه از موقعیت بسازد.

در قرآن کریم قرن‌ها پیش از تدوین این مفاهیم، از یک سنتی الهی خبر می‌دهد که در آن هنگامی که خداوند یاری بندگان مؤمن خود را اراده کند، سیستم ادراکی دشمنانشان را دچار اختلال می‌سازد. نتیجه آنکه دشمن توان خویش را بسیار بیشتر از آنچه هست می‌پندارد و توان مومنان را ناچیز می‌انگارد، آنگاه با اطمینانی کاذب پا به جنگی می‌گذارد که سرانجامش جز شکست نیست.

برای این مدعا، افزون بر آیه ۴۴ سوره انفال که به «کم نمایی» مؤمنان در چشم دشمن اشاره دارد، می‌توان به آیه ۱۲ همین سوره نیز استناد کرد. خداوند در آنجا می‌فرماید: «إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا ۚ سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ...»؛ یعنی همان خدایی که فرشتگان را به تثبیت مؤمنان فرمان می‌دهد، وعده می‌دهد که در دل‌های کافران «رُعب» خواهد افکند. این رعب، حاصل یک خطای شناختی است که سپاه و امکانات لشکر اسلام را دست کم می‌گیرد و بعد از آغاز درگیری، خداوند عذاب خود را در قالب رعب و وحشت بر وجود کافران مسلط می‌کند.

مصداق تاریخی روشن این سنت در جنگ بدر اتفاق افتاد. مشرکان مکه با تکیه بر برتری عددی و تجهیزاتی، چنان دچار توهم شکست‌ناپذیری شدند که کوچکترین احتمال پیروزی مسلمانان را به سخره گرفتند. غافل از اینکه همان «خطای شناختی»، آنها را به سمت میدان کشاند تا در آنجا در برابر لشکر اسلام شکست بخورند. به تعبیر امروزی، آنها گرفتار سوگیری تایید و اعتمادبه‌نفس کاذبی شدند که خداوند آن را وسیله نابودیشان قرار داد.

اگر به روزگار خود بنگریم، نمونه مشابهی را در تحولات اخیر میان ایران و جبهه استکبار می‌توان دید. تحلیل‌های مستند نشان می‌دهد که محاسبه‌گران کاخ سفید و تلاویو، قدرت دفاعی و تاب‌آوری ایران را به شدت دست کم گرفتند. این «توهم برتری» مصداق عینی همان رعب و خطای شناختی است که آیه ۱۲ انفال از آن خبر داده بود. دشمن، خود را قویتر از آن می‌دید که هست و مؤمنان را ضعیف‌تر از آنچه هستند می‌پنداشت و این دقیقا نقطه عزیمت شکست اوست.

اما در این میان، مؤمنان موظف به رعایت یک احتیاط روانشناختی مهم هستند: آنها نیز نباید دچار خطای «ترس از دشمن» شوند. قرآن در آیات متعددی ترس از غیرخدا را نوعی عذاب و خواری معرفی کرده است (مانند آیه ۲۶ آل‌عمران). ترس، قوه تحلیل را در انسان  فلج می‌کند و او را به همان دامی می‌اندازد که دشمن در آن افتاده است.

از این رو، راهبرد هوشمندانه برای یک جامعه مؤمن درگیر جنگ روانی و شایعات، عبارت است از: «خود را از ترس بیجا خالی کردن، بدون آنکه دچار غرور کاذب شود». سنت الهی چنین جاری است که گاهی نصرت نه با انبوه فرشتگان، بلکه با انداختن یک خطای شناختی ساده در ذهن دشمن رقم می‌خورد. بنابراین مؤمنان به جای اضطراب از شایعات و هیاهوهای رسانه‌ای، باید به این قانون یقینی تکیه کنند: هرگاه دشمن دچار دست‌کم گرفتن شما شد، بدانید که خداوند رعب را بر دل او مسلط کرده تا سرنوشت خود را با دست خویش رقم بزند. وعده الهی است که «إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ».