خط قرمزهای خانواده در شرایط بحران چیست

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، رضا اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان در وبینار «خط قرمزهای خانواده در زمان جنگ؛ 30 نباید مهم برای حفظ آرامش در خانه» که سه‌شنبه، ۱۸ فروردین‌ماه به همت مرکز تحقیقات سلامت جامعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ارکان زندگی، خانواده است. همه اعضای جامعه با این نهاد سروکار دارند، ولی هیچ سازمان خاصی متولی آن نیست. نهاد خانواده نیز مانند دیگر نهادها در جامعه وظایفی برعهده دارد که در زمان جنگ دستخوش تغییرات می‌شود. یکی از عرصه‌های مهم، تاب‌آوری به‌ معنای استقامت خانواده در برابر شرایط سختی است که در آن قرار می‌گیرد. هنگامی که به خانواده فشار وارد می‌شود، بیشترین بار روانی بر دوش زنان است که باید نقش مادری و همسری خود را به‌خوبی ایفا کنند.

وی با بیان اینکه هنگام بروز بحران، تصمیم‌گیری دشوار می‌شود، افزود: تاب‌آوری در شرایط بحران امری ذاتی نیست و بنابراین، به این معناست که توانایی‌های فردی خود را کنترل کنیم، هوش هیجانی‌مان را به‌کار بگیریم و واکنش مناسبی داشته باشیم. زندگی ما ترکیبی از هیجان، تدبیر و اندیشه‌های عقلانی است. در نتیجه، نمی‌توان آن‌ها را از یکدیگر جدا کرد. تأکید بر نبایدها برای پیشگیری از تقویت جنبه‌های منفی شرایط جنگی است.

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اصفهان در توضیح نباید‌های روانی در شرایط جنگ گفت: اضطراب، ترس، خشم و نگرانی، از جمله هیجانات طبیعی خانواده‌ها در این شرایط است. گاهی والدین با توضیح و انتشار بیشتر اخبار و اطلاعات، فضای ترس را در خانه تشدید می‌کنند؛ در حالی که باید مدار آرامش در خانواده ایجاد کنند. بنابراین، میزان گفت‌وگوها درباره جنگ نباید کل فضای خانواده را دربرگیرد. نکته دوم سرکوب احساسات است، به‌طوری که برخی خانواده‌ها گمان می‌کنند باید احساسات خود را پنهان کنند؛ در حالی که باید به افراد اجازه داد هیجانات خود را به‌راحتی بروز دهند.

وی اضافه کرد: باید به انتقال اضطراب از سوی والدین به کودکان نیز توجه داشت. کودکان به‌‌شدت تحت تأثیر رفتارها و هیجانات والدین خود قرار می‌گیرند. بنابراین، اضطراب، نگرانی و وحشت‌زدگی دائمی والدین به کودکان نیز منتقل می‌شود. در نتیجه، حتی اگر والدین برای پنهان‌کردن اضطراب خود تلاش کنند، باز هم کودکان به‌واسطه مشاهده رفتار و نشانه‌های غیرکلامی آنان، اضطراب را دریافت می‌کنند. در نهایت می‌توان گفت که خانواده‌ها باید برای مدیریت هیجانات خود تلاش کنند.

اسماعیلی القای حس ناامیدی نسبت به آینده را از دیگر نباید‌های هیجانی معرفی کرد و ادامه داد: اگر در شرایط جنگی، به‌طور مداوم احساس ناامیدی داشته باشیم، باعث می‌شود اطرافیان‌مان همه صحنه‌های آینده را تاریک ببینند. بنابراین، امید یکی از عوامل تاب‌آوری انسان در شرایط بحرانی به‌شمار می‌شود؛ چراکه شوق پیروزی، پیروزی را به ارمغان می‌آورد و ترس از شکست، شکست را به‌دنبال دارد.

درگیری و تنش در خانواده؛ افزایش‌دهنده فشار روانی

وی در توضیح نبایدهای ارتباطی در خانواده تصریح کرد: شرایط بحرانی و فشارهای بیرونی می‌تواند روابط درون خانواده را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اگر اعضای خانواده توانایی برقراری ارتباط سالم با یکدیگر را نداشته باشند، درگیری و تنش‌ در خانه افزایش می‌یابد. یکی از رفتارهای آسیب‌زا در زمان بحران، افزایش درگیری‌ها و اختلافات خانوادگی است. فشار روانی می‌تواند افراد را زودتر به مرز عصبانیت نزدیک کند و اگر این وضعیت مدیریت نشود، محیط خانواده می‌تواند به مکانی پرتنش تبدیل شود.

این استاد دانشگاه افزود: سرزنش‌کردن دیگران برای بروز هر مشکلی، یکی از رفتارهای مخرب در این شرایط است. گاهی افراد در شرایط فشار به‌دنبال مقصر می‌گردند و ممکن است اعضای خانواده را مسئول وضعیت موجود بدانند. این رفتار می‌تواند اعتماد و صمیمیت خانوادگی را تضعیف کند. همچنین، گفت‌وگو میان اعضای خانواده نباید قطع شود. باید توجه داشت که در شرایط اضطراب‌آمیز، برخی افراد به سکوت و اجتناب از گفت‌وگو رومی‌آورند. با طولانی‌شدن این سکوت، فاصله عاطفی میان اعضای خانواده افزایش می‌یابد؛ چراکه گفت‌وگو یکی از مهم‌ترین ابزارهای حل مشکلات است.

نحوه رفتار با کودکان در زمان جنگ

وی در خصوص نبایدهای تربیتی در تعامل با کودکان اظهار کرد: کودکان از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در شرایط جنگی هستند. نحوه رفتار والدین با فرزندان خود در چنین شرایطی می‌تواند تأثیر عمیقی بر رشد روانی آن‌ها داشته باشد. یکی از نکاتی که باید در نظر داشت، قرار ندادن کودکان در معرض اخبار خشونت‌آمیز است. تماشای تصاویر جنگ و انفجار با خشونت می‌تواند برای کودکان آسیب‌هایی از جمله اضطراب، کابوس‌های شبانه و مشکلات رفتاری به‌دنبال داشته باشد.

اسماعیلی در خصوص پنهان‌کردن کامل واقعیت‌ها گفت: برخی والدین تصور می‌کنند باید همه‌چیز را از کودکان پنهان کنند. این رویکرد هم می‌تواند مشکل‌ساز باشد؛ زیرا بیشتر کودکان متوجه تغییر در محیط می‌شوند و در صورتی که توضیح مناسبی دریافت نکنند، دچار سردرگمی می‌شوند. همچنین، خانواده‌ها نباید مسئولیت‌های بزرگسالانه را به کودکان تحمیل کنند. اگرچه مشارکت کودکان در امور خانواده مفید است، اما نباید آنان را تحت فشار قرار داد.

وی درباره نبایدهای اقتصادی خانواده در شرایط بحرانی تأکید کرد: جنگ در بیشتر موارد با بی‌ثباتی اقتصادی همراه است. در این شرایط، تصمیم‌های مالی خانواده اهمیت بسیاری دارد. خانواده‌ها باید از تصمیم‌گیری‌های مالی عجولانه پرهیز کنند؛ چراکه ممکن است ترس و نگرانی آن‌ها را به انجام این کار سوق دهد. همچنین، در شرایط محدودیت منابع، مدیریت مصرف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین، باید از بی‌برنامگی در مصرف منابع پرهیز کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اصفهان با اشاره به نبایدهای مربوط به سلامت ادامه داد: با توجه به اهمیت سلامت جسم و روان باید در نظر داشت که کاهش استانداردهای بهداشتی می‌تواند شیوع بیماری‌ها را به‌دنبال داشته باشد. همچنین اضطراب، افسردگی و استرس پس از سانحه، از مشکلات رایج در زمان جنگ است. در نتیجه، نادیده‌گرفتن این مشکلات می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

تأثیر جنگ بر ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی خانواده‌ها

وی در خصوص نبایدهای اجتماعی در زمان جنگ بیان کرد: خانواده‌ها در زمان جنگ بخشی از جامعه‌ای بزرگتر هستند و رفتار اجتماعی آنان می‌تواند بر وضعیت کلی جامعه تأثیرگذار باشد. بنابراین، انتشار اخبار تأییدنشده می‌تواند ترس و بی‌اعتمادی را در جامعه افزایش دهد؛ به‌طوری که در بعضی شرایط، شایعات حتی از خود بحران نیز آسیب‌زاتر می‌شوند. برخی خانواده‌ها برای محافظت از خود، ارتباطات اجتماعی را با دیگران کاهش می‌دهند؛ در حالی که شبکه‌های حمایتی مانند خانواده گسترده، همسایگان یا دوستان می‌توانند منبع مهمی از حمایت باشند.

اسماعیلی با اشاره به نبایدهای اخلاقی در خانواده گفت: جنگ می‌تواند ارزش‌های اخلاقی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. با این وجود، حفظ اصول اخلاقی در چنین شرایطی اهمیت فراوانی دارد. در چنین شرایطی، اگر خشونت به‌مثابه رفتاری طبیعی در خانواده پذیرفته شود، روابط خانوادگی آسیب جدی خواهد دید. همچنین، همدلی و کمک به دیگران می‌تواند به کاهش فشارهای روانی کمک کند.