تنگه هرمز؛ رانت جغرافیایی و قدرت بازدارندگی برتر از بمب هسته‌ای برای ایران

به گزارش ایکنا، احسان یاری عضو هیئت علمی بخش علوم سیاسی دانشگاه شیراز، 24 فروردین‌ماه در نشست علمی «حکمرانی اقتصاد منطقه‌ای با تمرکز بر تنگه هرمز» که از سوی انجمن‌ علمی حکمرانی، انجمن علمی الهیات و معاونت فرهنگی دانشگاه شیراز و با همکاری جامعه اسلامی و انجمن علمی روابط و حقوق بین‌الملل این دانشگاه به مناسبت جنگ رمضان برگزار شد با بیان اینکه تنگه هرمز رانت جغرافیایی ایران است گفت: همه فلاسفه قدیم معتقد به جبرگرایی جغرافیایی بودند و به این دلیل یونانیان را برتر از دیگران می‌دانستند تا قرن بیستم که توسعه تکنولوژی سبب شد تا غلبه نسبی بر محدودیت‌های جغرافیایی غلبه کند نظریاتی مانند پایان عصر جغرافیا و ... در این دوره مطرح شد، لذا این دانش عمومی شکل گرفت که جغرافیا در حاشیه و اراده انسان و تکنولوژی محور همه چیز است. 

وی با بیان اینکه ما نمی‌گوییم این سخن نادرست است اما بشر همچنان محدود در جغرافیاست، اظهار کرد: در مورد ایران باید گفت هویت و همه چیز ایران گره خورده به جغرافیاست و البته ما کمتر به این موضوع توجه داشتیم. اتفاقی که در جنگ اخیر افتاد تلنگر جدی برای ما بود تا در ارتباط با نگاهمان به جغرافیا توجه جدی کنیم. امروز آموزش جغرافیا در کشور ما ضعیف است و خیلی از وضعیت جغرافیایی خودمان هم مطلع نیستیم. 

یاری بیان کرد: سرنوشت ملت‌ها و دولت‌ها و حکمرانی موفق آن است که حکمرانی خود را مبتنی بر فهم درستی از جغرافیا مبتنی کند و البته جغرافیا دامنه وسیعی دارد. اگر ما به کره جغرافیایی کشور نگاه کنیم خواهیم دید چقدر تمدن و فرهنگ ما در گرو این جغرافیاست. کشور ما با وجود قرار گرفتن در منطقه خشکی جهان باز تمدن و فرهنگ ایجاد کرده است. 

عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با بیان اینکه خلیج فارس و تنگه هرمز بخشی از فلات ایران است افزود: خلیج فارس بستر خشکی و پیشرفت آب در خشکی است و عمق بسیار کمی و آب شوری زیادی دارد. البته هر زمان حکمرانان و اندیشمندان جغرافیایی ایران راهبرد جغرافیای اتخاذ کردند ایران کانون قدرت نه  تنها در منطقه بلکه در سطح جهانی شده است و اگر این را درک کنیم حتما خواهیم توانست بازگشت تاریخی به مراحل طلایی گذشته ایران داشته باشیم.

وی افزود: سلطه‌گران فهمی از محدودیت‌های ما دارند و اگر حاکمان آمریکا تا قبل ار ترامپ به ایران حمله نکردند، زیرا شناخت دقیق‌تری از جغرافیای ایران داشتند و ترامپ هم خود را در یک باتلاق انداخت.

یاری اظهار کرد: خوشبین‌ترین تحلیل‌گران هم قبول نمی‌کردند که بستن تنگه هرمز کار ممکنی است، زیرا درک جغرافیایی لازم را نداشتند و امروز بهتر متوجه شدیم که جغرافیای ایران از بمب هسته‌ای هم بهتر بازدارنده و در خدمت منافع ملی  کشور است.

اهمیت خلیج فارس در سه بعد فرهنگی،  اقتصادی و راهبردی

وی اضافه کرد: در مورد اهمیت فرهنگی باید گفت که ژئوکالچر به فرهنگ وابسته به جغرافیا می‌پردازد. چون این اعتقاد وجود دارد که فرهنگ کاملا مکانی است. در تاریخ ثبت شده است که خلیج فارس از قدیمی‌ترین دریاهایی است که انسان متمدن آن را شناخته است؛ در کتاب ملوک‌العرب عنوان شده است که خلیج فارس مبدأ پیدایش نوع بشر است و ساکنان آن کشتی و کشتیرانی را اختراع کرده و شرق و غرب را به هم پیوند داده‌‎اند. خلیج فارس با وجود اینکه کانون تمدن بشری بوده است بلکه چهارراه ارتباطی تمدن‌های چین و هند و حوزه غرب با این منطقه بوده است. 

استاد دانشگاه شیراز تصریح کرد: در دوره کنونی که تقابل‌ها عمدتا ژئوکالچری است اهمیت این منطقه دوچندان است؛ خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن خاستگاه انبیاء الهی است و ادیان از اینجا برخاسته‌اند. 

وی ادامه داد: ممکن است در برخی نگاه‌ها فقط نفت خلیج فارس مهم باشد اما مهمتر تأثیر جغرافیا بر اقتصاد جهانی است؛ خلیج فارس همیشه مزیت ژئوکونومیکی داشته است مثلا صید مروارید آن تجارت جهانی از گذشته داشته است. ظرفیت دیگر خلیج فارس، دو کریدور ابریشم آبی و خاکی و در واقع دو معبر ترانزیتی بود.  در حدود 150 سال اخیر هم بحث نفت خلیج فارس است که مخزن بیش از 50 درصد نفت جهان است و 20 درصد نفت جهان را تامین می‌کند. 25 درصد گاز مایع جهان هم از این منطقه عبور می‌کند. بازار بزرگ مصرف خلیج فارس و اقتصاد وابسته آن هم مزیت دیگر این منطقه است.

اهمیت ژئواستراتژیک

یاری با بیان اینکه یکی از سرداران هخامنشیان معتقد بود که هر کسی بر تنگه هرمز و بحرین(آن زمان که شامل خیلی از کشورهای کنونی حاشیه خلیج فارس است) مسلط باشد خواهد توانست به سمت مدیترانه و ... جلو برود، لذا کانال سوئز را هم ایرانی‌ها پدید آوردند.، گفت: آلبوکک پرتغالی می‌گفت اگر بر تنگه هرمز و مالاکا و باب المندب مسلط باشد می‌تواند بر همه جهان تسلط داشته باشد. او معتقد بود تنگه هرمز کلید تسلط بر دو تنگه دیگر است. به همین دلیل پرتغالی‌ها پایگاه خود را در تنگه هرمز بنا کردند. در نظریه مک کین در خلیج فارس شامل هلال داخلی است و در نظریه ریملند آمریکایی هم خلیج فارس مرکز ریملند است. 
استاد دانشگاه شیراز با بیان اینکه بعد ژئواسترتژیک بر تاثیر متغیرات جغرافیایی در پیشبرد و تفوق نظامی تأکید ویژه دارد، اضافه کرد: رقابت انگلیسی‌ها با روس‌ها هم همیشه در خلیج فارس وجود داشت و اگر روس‌ها به خلیج فارس می‌رسیدند دسترسی آنان به شبه قاره هند مقدور می‌شد. کنترل امروز ما بر تنگه هرمز هم نشان از این ظرفیت بزرگ این منطقه است. در هر دو جنگ جهانی با وجود بی طرفی ما کشور اشغال شد زیرا هر دو طرف تخاصم می‌دانستند اگر ایران را در دست نداشته باشند نخواهند توانست بر رقیب مسلط شوند.

اهمیت تنگه هرمز

وی اضافه کرد: تنگه هرمز مهمترین تنگه بین شش تنگه مهم بین‌المللی است؛ همه تنگه‌های دیگر بدیل دارند ولی تنگه هرمز هیچ بدیلی ندارد ولی باب المندب و سوئز و مالاکا و ... بدیل دارند.  تنگه هرمز چند ویژگی مهم دارد؛ اول پنهای اندک تنگه یعنی وسیع‌ترین قسمت آن 38 کیلومتر است. دیگر اینکه ایران در ورودی تنگه چند جزیره مهم مانند خارک و دو تنب و ... دارد. 

استاد دانشگاه شیراز بیان کرد: ویژگی دیگر وجودجزیره قشم است که این جزیزه دو و نیم برابر بحرین است و به ایران امکان مانور بالا را می‌دهد. ویژگی دیگر شکل ساحل در کنار طول ساحل است که ساحل مرتفع و صخره‌ای است. سمت بندرعباس ساحل ماسه‌ای دارد که همسطح آب است ولی قسمت جنوبی تا حدود 200 متر مسلط بر دریاست. 

وی بیان کرد: ویژگی دیگر عمق پس‌کرانه طولانی است و نمی‌گذارد به راحتی یک ارتش کلاسیک بر ایران مسلط شود. مزیت دیگر هم اینکه دو طرح تفکیک تردد در تنگه وجود دارد که باعث تسلط ایران بر این منطقه شده است. 

امکان مسدودکردن تنگه از سوی آمریکا وجود ندارد

یاری اظهار کرد: حتی اگر در ایران پیروزی صددرصدی برای آمریکا و اسرائیل رخ دهد و نظام سیاسی را در ایران سرنگون کنند نمی‌توانند بر تنگه هرمز شرایط قبل را حکمفرما کنند زیرا ایران از راهبرد ویژه نامتقارن برای ناامنی آن استفاده می‌کند و اگر آمریکا عقل داشته باشد باید با ایران سازش کند. 

وی بیان کرد: عدم همراهی هم پیمانان آمریکا با آمریکا هم ناشی از فهم دقیق آنان از موقعیت ایران و تنگه هرمز است گرچه قلبا دوست دارند آمریکا پیروزی زودی به دست بیاورد لذا باید بیش از پیش ظرفیت این تنگه و خلیج فارس را بشناسیم.