سایه سنگین شرقشناسی بر کتاب «امپراتوری عقل»
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با نقد کتاب «امپراتوری عقل» اثر مایکل اکسوُرثی گفت: این نویسنده بهواسطه ملاحظات شغلی و فکری خود در زمره آن دسته از مورخان و تاریخپژوهان ایران قرار دارد که برای پژوهشهای خود، قبل از مراجعه به منابع اصلی، به آثار خاورشناسان متکی است و از طرف دیگر، بعضی از ادعاهای او نیز بدون ارجاع به منابع اصلی هستند.
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، ابوالحسن فیاض انوش، دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان در نشست نقد و بررسی کتاب «امپراتوری عقل» اثر مایکل اکسوُرثی، از سلسلهنشستهای هفتمین دوره طرح ملی فصل سخن که سهشنبه، 8 اردیبهشتماه به همت معاونت فرهنگی جهاددانشگاهی واحد اصفهان بهصورت برخط برگزار شد، اظهار کرد: این کتاب بهواسطه اهمیتی که دارد، با چندین ترجمه به بازار عرضه شده است که هریک نیز جداگانه قابل نقد هستند. نهتنها محتوای کتاب، بلکه نوع ترجمه، صفحهآرایی و... را نیز میتوان نقد کرد. من ترجمه این کتاب از انتشارات هرمس را تهیه کردم و خواندم. عنوانی که برای این جلسه نقد انتخاب کردهام، «اندیشیدن به ذهن امپراتوریستها» است.
وی افزود: مقصود ما این است که انگیزه نویسنده از نگارش این کتاب را متوجه شویم. نقد را به انواع مختلف میتوان انجام داد. نقد راجع به کتابها یا نقد «انگیخته» است یا نقد «انگیزه.» نقد انگیخته به این معناست که چه محصولی تولید شده و از زیر دست نویسنده بیرون آمده است؟ محتوا، کاستیها و محاسنش چیست؟ اما نقد انگیزه به این میپردازد که اصلاً چرا نویسنده به سراغ چنین موضوعی رفته است.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: از همین رو، عنوان «اندیشیدن به ذهن امپراتوریستها» را انتخاب کردم تا پی ببرم در ذهن نویسنده چه گذشته، چه اولویتهایی داشته و چه مباحثی بوده که توجهش را جلب کرده است تا به تألیف چنین کتابی رهنمون شود. در نهایت نیز به این مطلب برسیم که نویسنده چقدر توانسته از پس ایدهای که داشته است، بربیاید.
وی با اشاره به اهمیت این کتاب برای مخاطب ایرانی و مشخصات ظاهری آن گفت: برای ما ایرانیها که بهنوعی مخاطب این کتاب هم قرار میگیریم، توجه به انگیزه نویسنده بسیار مهم است. در خصوص مشخصات کتاب باید عرض کنم که این کتاب از سوی انتشارات هرمس چاپ شده است. من چاپ دوم آن را تهیه کردم که متعلق به سال 1402 با عنوان «امپراتوری عقل؛ روایتی از تاریخ ایران» و ترجمه هایده مشایخ است. این کتاب در سال 2008 در نیویورک با عنوان «تاریخ ایران؛ امپراتوری اندیشه» چاپ شده است.
نگاهی به فعالیتها و کارنامه مایکل اکسوُرثی
فیاض انوش در خصوص نویسنده این کتاب بیان کرد: مایکل اکسوُرثی از سال 1962 تا 2019 زیست؛ یعنی پس از تقریباً 57 سال زندگی، هفت سال پیش فوت کرد. او در دوران نوجوانی بهواسطه فعالیتها و رفتوآمدهایی که پدرش به ایران داشت، به تاریخ ایران علاقهمند شد. اکسوُرثی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته تاریخ تحصیل کرد و از سال 1998 تا 2000 به مدت تقریباً دو سال در دفتر ایران و کشورهای مشترکالمنافع وزارت خارجه بریتانیا کار اجرایی و دیپلماتیک برعهده داشت. سپس استاد دانشگاه اگزتر انگلستان شد که البته مدت آن چندان طولانی نبود.
وی ادامه داد: اگر کتابهایی را که از او درباره تاریخ ایران منتشر شده، به ترتیب سال انتشار مرور کنیم، به این شرح است: بعضی از این کتابها که قبل از کتاب «امپراتوری عقل» نوشته شده، تأثیر بسیاری بر مطالب آن داشته است. کتاب «شمشیر فارس؛ نادر از جنگجوی قبیله تا ظالم فاتح» در سال 2006 به چاپ رسیده و به فارسی ترجمه شده است. «امپراتوری اندیشه» یا «امپراتوری عقل» کتاب دیگری است که مورد بحث ماست و سال 2008 به چاپ رسیده است. کتابهای «ایران انقلابی، تاریخ جمهوری اسلامی» در سال 2013، «ایران؛ آنچه همه باید بدانند» در سال 2017، «به سوی وستفالیا برای خاورميانه» در سال 2018 و «بحران فروپاشی، نظامیگری و جنگ داخلی» نیز در سال 2018 چاپ شدهاند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان تأکید کرد: این نویسنده بهواسطه ملاحظات شغلی و فکری خود در زمره آن دسته از مورخان و تاریخپژوهان ایران قرار دارد که برای پژوهشهای خود، قبل از مراجعه به منابع اصلی، به آثار خاورشناسان متکی است. این کتاب براساس ترجمه خانم مشایخ، یک یادداشت مترجم و یک دیباچه دارد که بسیار مهم و عنوان آن «برگشتپذیری شایان توجه تفکر درباره ایران» است؛ منظور اینکه ما دائماً باید به ایران فکر کنیم و نمیتوانیم از آن منقطع شویم، ناچاریم برگردیم و به ایران بیندیشیم.
وی در توضیح سایر قسمتهای کتاب گفت: در بخش سپاسگزاری میتوانید اشخاص آشنا و یا اشخاصی را که سمتوسوی فکریشان برایتان جذاب باشد، مشاهده کنید. این کتاب دارای هفت فصل است. وقتی حجم کتاب را میسنجیم، متوجه میشویم که بعضی از اصول بسیار مختصرند و بعضی از فصول بیش از حد حجم پیدا کردهاند. زمانی که امپراتوری بریتانیا با ایران ارتباط میگیرد، حس و حال نویسنده نیز نسبت به ادامه مطلب و بررسی بهتر میشود.
فیاض انوش با اشاره به علت ترجمهنشدن دو فصل آخر کتاب از زبان مترجم تصریح کرد: خانم مشایخ در خصوص ترجمهنشدن دو فصل آخر این کتاب در قسمت یادداشت مترجم چنین میگوید: «دو فصل آخر این کتاب و نیز پسگفتار آن درباره دوران معاصر و بعضی از رویدادهای جاری مانند مذاکرات هستهای و تحریمهاست. از آنجا که نظر و نگاه نویسنده بهگونهای است که مسائل مطرحشده در این دو فصل کماکان بحثبرانگیز و مغایر با دیدگاه حاکم بر سیاستهای جاری بوده و باب آن همچنان گشوده است، ترجمه این دو فصل در این نسخه فارسی گنجانده نشده.»
وی با نقد کلی محتوای کتاب اظهار کرد: به نظر من در این کتاب در خصوص دین مانوی اجحاف شده است. روایت نویسنده از دین مانوی، ناهمدلانه و در بعضی مواضع غیرمنصفانه است. گزارش نویسنده از جنگهای ایران و روس نیز قابل تأمل به نظر میرسد و نویسنده به اندازه کافی به سهم بریتانیا در واردآمدن خسارت به ایران نمیپردازد. همانطور که میدانید، جنگهای ایران و روس سه ضلع دارد که ایران، روسیه و طرفی که صلح را برقرار میکند، شامل میشود.
این استاد دانشگاه با بیان تحلیل نویسنده درباره روابط ایران و انگلیس گفت: نویسنده در تحلیلی که راجع به روابط و یا ذهنیت ایران نسبت به انگلیسیها بود، این جمله را میآورد که «بدبینی ایرانیان نسبت به انگلستان نهایتاً به ضرر خود ایران تمام شد.» ما نمیتوانیم این تحلیل را بپذیریم یا رد کنیم. توجه داریم که نویسنده بریتانیایی است؛ اما جالب اینجاست که چند صفحه بعد با این اقرار جالب مواجه میشویم که میگوید: «در عین حال اقرار دارد که با افزایش نفوذ بریتانیا در ایران، ایران روز به روز فقیر میشود.»
تطهیر نقش انگلستان در کودتای 28 مرداد
وی افزود: نویسنده نقش انگلستان در کودتای 28 مرداد را اینگونه رفع و رجوع میکند که برکنارشدن رضاخان به دست آیرونساید که افسری انگلیسی بود، خودسرانه و بدون هماهنگی با مقامات لندن انجام شد. البته این اعتراف از آیرونساید را هم در ادامه میآورد که «برقراری یک دیکتاتوری نظامی در ایران تمام مشکلات بریتانیا در ایران را حل خواهد کرد.» نویسنده احتمال ترک یا پشتو بودن رضاخان را هم در این کتاب مطرح کرده است. ما رضاخان را مازندرانی میدانیم و فکر نمیکنم نظر نویسنده درست باشد.
فیاض انوش با ذکر مطلبی از کتاب ادامه داد: نویسنده چنین آورده که «سلطنت پهلوی در سنت ایرانی حکومتگری ریشه نداشت و برکناری رضاشاه از سوی انگلیسیها بهواسطه حمایت رضاشاه از آلمانیها نبود، بلکه از ترس احتمال کودتای عوامل آلمانی در ایران اتفاق افتاد.» اگر اینگونه باشد، نشان میدهد که انگلستان قصاص قبل از جنایت داشته و قبل از اینکه اتفاقی افتاده باشد، کشوری را از هستی ساقط کرده است.
وی تصريح کرد: بعضی از ادعاهای نویسنده بدون ارجاع به منابع اصلیاند. آنجا که اصلاً ارجاعی به پژوهش و منبع داده نمیشود، انسان را آزار میدهد. در بعضی از یادداشتهای تاریخی نویسنده نیز خطاهایی دیده میشود. نویسندگان تاریخ ایران بالاخره برداشتهایی از تاریخ ایران دارند که اگر اشتباه باشد، خوانندگان ناآگاه را به اشتباه میاندازد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان حضور متعدد یهودیان در رخدادهای این کتاب را غیرعادی برشمرد و گفت: اتفاق دیگری که در این کتاب افتاده و چندان عادی نیست، باز کردن پای یهودیان در بعضی از رخدادها و تحولات تاریخ ایران بدون هیچگونه مأخذ است. در صفحات 284، 304 و 319 غالباً مطالبی راجع به یهودیها نوشته شده که بعضی از آنها اساساً به منبع معتبری ارجاع داده نشده و تمرکزش هم بر یهودآزاری است؛ در صورتی که همه میدانند ایران کمترین آزار یهودیان را داشت.
انتهای پیام
