ترامپ و رؤیای نیمهتمام پیمان ابراهیم
طرح الحاق کشورهای منطقه به پیمان ابراهیم، بهویژه عربستان سعودی، در حالی از سوی ترامپ مطرح میشود که با چالشهای مهمی روبهروست و ادعای الحاق ایران نیز در این چارچوب، بیشتر ابزاری برای افزایش فشار سیاسی تلقی میشود.
در فضایی که نشانههایی از پیشرفت در مذاکرات میان ایران و ایالات متحده آمریکا و حتی احتمال دستیابی به تفاهمی دوجانبه مشاهده میشود، دونالد ترامپ در توئیتی، از الحاق کشورهای منطقه، از جمله ایران به پیمان ابراهیم سخن به میان آورده است. این اظهار نظر در شرایط حساس و پیچیده کنونی خاورمیانه، گمانهزنیها را درباره اهداف و زمینههای آن برمیانگیزد.
از آنجا که ماهیت اصلی پیمان ابراهیم، عادیسازی روابط کشورهای عربی و اسلامی با رژیم صهیونیستی و تعمیق پیوندهای دیپلماتیک با تلآویو تعریف میشود، هدف نهایی واشنگتن از آن، تثبیت موقعیت راهبردی رژیم صهیونیستی در منطقه از طریق گسترش دایره کشورهای عضو بوده است.
پیش از رویدادهای ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (طوفان الاقصی)، برنامهریزی برای پیوستن شمار بیشتری از کشورها به پیمان ابراهیم در دستور کار بود. با این حال، سیاستهای جنگطلبانه و اشغالگرایانه رژیم صهیونیستی در منطقه، بهویژه خشونتهای گسترده علیه غیرنظامیان در غزه، موجب شد تا کشورهای عربی، بهویژه عربستان سعودی با تردید فزایندهای، به پیوستن به این پیمان نگاه کنند. محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی در گفتوگو با آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا بهصراحت اعلام کرد که مخالفت بخش قابل توجهی از مردم عربستان، بهویژه جوانان با اقدامات خشونتآمیز رژیم صهیونیستی در غزه و فقدان تشکیل دولت مستقل فلسطین، مانع اصلی الحاق ریاض به این پیمان است.
ترامپ بارها کوشیده است با بهرهگیری از اهرمهای سیاسی، کشورهای عربی، بهویژه عربستان سعودی را در جایگاه محوریترین کشور جهان اسلام از منظر دینی و مذهبی به پیمان ابراهیم ملحق کند. حتی آتشبس در غزه و متعاقباً طرح شورای صلح غزه نیز در همین راستا طراحی شده است. با این حال، پس از جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و ناکامی آنها در تحقق اهداف از پیش تعیینشده، همراه با ارزیابی نادرست از ظرفیت پاسخدهی جمهوری اسلامی ایران، امنیت کشورهای حاشیه خلیج فارس در نتیجه تبادل آتش میان ایران و آمریکا مورد تهدید قرار گرفت. به نظر میرسد، این وضعیت، تعدیلهایی در رویکرد سیاسی امنیتی کشورهای شورای همکاری خلیجفارس نسبت به سیاستهای واشنگتن ایجاد کرده است.
نشانه مهم این تغییر، تمایل عربستان به انعقاد پیمان عدم تعرض با ایران است. این اقدام در کنار نگرانیهای ریاض از نزدیکی هرچه بیشتر ابوظبی به تلآویو و تلاش برای ایجاد پایگاه اطلاعاتی و نظامی از سوی رژیم صهیونیستی در نزدیکی مرزهای عربستان و حمایت امارات و اسرائیل از بازیگران معارض با ریاض، سبب شده است تا سعودیها با احتیاط مضاعفی نسبت به عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی گام بردارند.
در تازهترین اظهارات، ترامپ علاوه بر عربستان، از پیوستن ترکیه و مصر نیز به پیمان ابراهیم سخن به میان آورده است. این دو کشور پیشتر روابط دیپلماتیک خود با رژیم صهیونیستی را عادیسازی کرده بودند، اما این روابط همواره با فراز و نشیبهای قابل توجهی همراه بوده و ثبات مطلوب نداشته است. تأکید بر الحاق دستهجمعی این کشورها، بیانگر تلاش جریان حاکم بر ایالات متحده آمریکا برای تعمیق روابط مصر و ترکیه با رژیم صهیونیستی و فراهمسازی زمینه الحاق عربستان به پیمان ابراهیم است. پیوستن ریاض به پیمان یادشده، بهدلیل موقعیت منحصربهفرد آن در جهان اسلام، میتواند زمینه را برای الحاق دیگر کشورهای اسلامی، همچون پاکستان و اندونزی نیز هموار کند.
با این حال، دیدگاه منفی افکار عمومی در کشورهای هدف نسبت به سیاستهای خشونتآمیز رژیم صهیونیستی در منطقه و مخالفت سرسختانه جریانهای راستگرای افراطی در اسرائیل با تشکیل دولت مستقل فلسطینی (که پیششرط اصلی بعضی از کشورهای اسلامی برای عادیسازی روابط است)، همراه با ادامه شهرکسازیها و سیاستهای اشغالگرایانه در کرانه باختری، همگی در تضاد آشکار با ادعاهای ترامپ و فشارهای لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه، در مسیر تحقق این طرح قرار دارند.
اما عجیبترین بخش اظهارات اخیر ترامپ، ادعای امکانپذیری الحاق ایران به پیمان ابراهیم است. این ادعا در حالی مطرح میشود که ایدئولوژی بنیادین و ساختار جمهوری اسلامی ایران، فضای سیاسی حاکم و واقعیتهای میدانی بههیچوجه پذیرای چنین سناریویی نیستند. به نظر میرسد، ترامپ با طرح این ادعا، همچنان خواهان مطالبات حداکثری از ایران و افزایش هزینههای سیاسی اقتصادی برای تهران است تا در معادلات سیاسی منطقه، امتیازات بیشتری دریافت کند.
از طرفی، عملکرد مناسب حزبالله در تبادل آتش با رژیم صهیونیستی و انتقاد برخی از صهیونیستها از نتانیاهو بهدلیل ارائه اطلاعات نادرست درباره تضعیف توانمندیهای این گروه، در معرض خطر قرار گرفتن موقعیت سیاسی وی را برجسته میکند. این وضعیت، تلاش ترامپ برای تثبیت موقعیت نتانیاهو و همچنین اعمال فشار مضاعف برای خلع سلاح حزبالله از طریق گسترش پیمان ابراهیم و ایجاد یک نظم امنیتی منطقهای با محوریت تلآویو را نمایان میکند.
بهطور کلی، طرح الحاق کشورهای منطقه به پیمان ابراهیم، بهویژه عربستان سعودی، در حالی از سوی ترامپ مطرح میشود که با چالشهای مهمی روبهروست. همچنین، ادعای الحاق ایران نیز در این چارچوب، بیشتر ابزاری برای افزایش فشار سیاسی تلقی میشود و سرنوشت این ابتکار بیش از هر چیز به تحولات آتی منطقه و معادلات سیاسی و میدانی حاکم بر آن وابسته خواهد بود.
انتهای پیام
