یادداشت
جایگاه همدلی و مواسات در دیدگاه اهل بیت(ع)
یکی از پیامهای مهم عید قربان تشویق مسلمانان به مواسات، همدلی و رفع نیاز نیازمندان است و این عمل خدا پسندانه یعنی یاری نمودن و رفع نیاز برادران و همکیشان آن هم در این شرایط جنگی که عده زیادی از هموطنان عزیز ما خانه و کاشانه و شغل خود را از دست دادند؛ ضرورتی انکار ناپذیر است و این همدلی و مواسات از منظر اهل بیت(ع) مورد توجه بوده و همیشه در انجام اینکار پیشرو و الگو بودند.
عیسی عیسی زاده، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن یادداشتی را با عنوان « نقش عید قربان در همدلی و مواسات با نیازمندان» در اختیار ایکنا قرار داده است که متن آن از نظر میگذرد:
قرآن مجید، عمل قربانی را همدوش «کعبه» و «ماه حرام» و وسیلهای برای برپا بودن مردم و صیانت جامعه از فساد و تباهی و رفع نیاز مستمندان و فقرا معرّفی فرموده است: «جعل اللّه الکعبة البیت الحرام قیاما للنّاس و الشّهر الحرام و الهدی و القلائد؛ خدا، کعبه، آن خانه با حرمت، و ماههای حرام، و قربانیهای بینشان و قربانیهای نشان دار را وسیله قوام و برپایی مردم قرار داد.»(مائده/97) همچنانکه «کعبه» از نظر احترام و محبوبیت عمومی عامل بقای امت اسلام است و باید تا قیام قیامت ثابت و پابرجا باشد، پیامهای زندگی ساز سنت قربانی نیز باید برای همیشه باقی بماند.
از نظر اسلام، قربانی گذشته از زنده نگه داشتن مکتب توحیدی ابراهیم(ع) و سنت قربانی، دارای منافع مادی دیگری نیز همچون رسیدگی به فقرا و دردمندان است که همه آنها در جهت سعادت اخروی و رفاه حال دنیوی انسانها است، قرآن مجید صراحت دارد بر اینکه، گوشت قربانی برای طعام فقرا و مساکین است: «و البدن جعلناها لکم من شعائر اللّه...فکلوا منها و اطعموا القانع و المعترّ؛ شتران قربانی را برای شما از شعایر خدا قرار دادیم، برای شما در آنها سودی است؛ در حالی که به نظم در خط مستقیم ایستادهاند، نام خدا را بر آنها ذکر کنید، و زمانی که به پهلو در افتادهاند، از آنها بخورید و به تهیدستانی که اهل درخواست کردن نیستند و فقیرانی که اهل درخواست کردن هستند، بخورانید.»(حج/36)
همدلی و مواسات از منظر اهل بیت(ع)
بنابراین یکی از پیامهای مهم عید قربان تشویق مسلمانان به مواسات، همدلی و رفع نیاز نیازمندان است و این عمل خدا پسندانه یعنی یاری نمودن و رفع نیاز برادران و همکیشان آن هم در این شرایط جنگی که عده زیادی از هموطنان عزیز ما خانه و کاشانه و شغل خود را از دست دادند؛ ضرورتی انکار ناپذیر است و این همدلی و مواسات از منظر اهل بیت(ع) آنقدر مورد توجه بوده که آنها علاوه بر اینکه خودشان در انجام اینکار پیشرو و الگو بودند، توصیههای ارزشمندی نیز به همه ما نمودند که در این بخش به مواردی اشاره میشود:
رسول خدا(ص) فرمود: «سرورِ كارها سه چيز است؛ انصاف داشتن با مردم، كمک و همدردى با برادر دينى و به ياد خداوند متعال بودن در همه حال.» و در سخنی دیگر نیز فرمود:« مؤمن برگردن برادر مؤمنش هفت حق واجب دارد كه از سوى خدا بر او واجب شده است: در چشمش به ديده احترام به او بنگرد، در دلش محبّت او را داشته باشد، در مالش او را هم شريک سازد، غيبت او را حرام بشمارد، هنگام بيمارى از او عيادت كند، جنازهاش را تشييع كند و پس ازمرگش، جز خير و خوبى درباره او نگويد.» در روایت آمده است مردى ديرتر به نزد پيامبر خدا(ص) آمد و پيامبر(ص) فرمود: «چرا دير كردى؟»، گفت: برهنگى باعث شد، اى پيامبر خدا! فرمود: «آيا همسايهاى نداشتى كه دو جامه داشته باشد و يكى را به تو عاريه دهد؟» گفت: چرا، اى پيامبر خدا! فرمود: «او برادر تو نيست» و در سخنی دیگر فرمود:« بهترين برادر تو كسى است كه در راه اطاعت خدا ياريت رساند و از نافرمانیهاى او بازت دارد و به خشنودى او فرمانت دهد.»
امام على(ع) در ارزش مواسات با برادران دینی و همکیش فرمود: «مواسات، برترينِ كارهاست» و در سخنی دیگر نیز فرمود:«برترين مردانگى، مواسات با برادران دینی و همکیش در اموال و برابرى با آنان در احوال است ». معلی بن خنیس در این باره از امام صادق(ع) نقل نموده است که فرمود:« از حقوق همکیشان، آن است كه همدیگر را به جان و مال و زبان و دست و پاى خويش يارى كنند و در هيچ يک از اينها با همدیگر مضائقه نكنند.»
امام صادق(ع) درباره رعایت مواسات امیر مومنان علی(ع) در حق رسول خد(ص) فرمود: « در جنگ اُحُد، مسلمانان از گرد پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) پراكنده گشتند و ايشان، سختْ خشمگين شد. پيامبر(ص) هر گاه خشمگين مىشد، عرق، مانند دانههاى مرواريد از پيشانىاش سرازير مىگشت، پيامبر(ص) نگاه كرد و على(ع)را در كنار خويش ديد به او فرمود: «تو نيز با كسانى كه از گرد پيامبر خدا پراكندهاند، به پسران پدرت بپيوند!»؛ على(ع) گفت: اى پيامبر خدا! الگوى من شماييد. پيامبر(ص) فرمود: «پس اينان(دشمنان) را از من دور كن».
على(ع) حمله كرد و بر نخستين كس از دشمن كه رسيد، ضربتى فرود آورد، جبرئيل(ع) گفت: اين است مواسات (فداكارى)، اى محمد! پيامبر(ص) فرمود: «همانا او(علی) از من است و من از اويم». جبرئيل(ع) گفت: و من نيز از شما دو تن هستم، اى محمد پيامبر خدا به جبرئيل(ع) نگريست كه بر او رنگى از طلا در ميان آسمان و زمين، نشسته بود و مىگفت: «شمشيرى جز ذو الفقار نيست، و جوان مردى جز على نيست.»
مُعَلّى بن خُنَيس درباره مواسات امام صادق(ع) نسبت به همکیشان خویش گفته است: «امام صادق(ع) در شبى كه نَم نَم باران مىآمد، به قصد صُفه بنى ساعده خارج شد، من در پى ايشان به راه افتادم، ناگاه، چيزى از دست ايشان افتاد، گفت: بسم اللّه. خدايا به ما برگردان، من جلو رفتم و سلام كردم. فرمود: معلّى؟. گفتم: بله، فدايت شوم! فرمود: با دستت بگرد و آنچه يافتى، به من بده. من گشتم. ديدم مقدار زيادى نان، روى زمين، پراكنده شده است و هر چه مىيافتم، تحويل ايشان مىدادم. ناگاه كيسه چرمينى پر از نان يافتم كه نمىتوانستم آن را بلند كنم. گفتم: فدايت شوم! آن را روى سرم حمل مىكنم. فرمود: نه. من به اين كار، از تو سزاوارترم؛ اما همراهم بيا ما به صُفّه بنى ساعده رفتيم. عدهاى را ديديم كه خوابيدهاند. امام(ع) آهسته يكى دو گِرده نان كنار هر كدام گذاشت تا به نفر آخر رسيد. سپس برگشتيم. گفتم : فدايت شوم! آيا اينها حق را مىشناسند (شيعه هستند)؟ فرمود: اگر مىشناختند، در دادن نمك هم نسبت به آنها مواسات مى كرديم، همچنین آن حضرت فرمود: مبادا تو سیر باشی و همکیش و برادر دینیت گرسنه باشد و تو سیر آب باشی او تشنه باشد و تو پوشیده باشی و او برهنه باشد؟»
امام كاظم(ع) درباره ارزش مواسات فرمودند: «مؤمن با چيزى برتر از مواسات نسبت به مؤمن، به خداوند عز و جل نزديك نشده است و اين، همان سخن خداى متعال است كه: «هرگز به نيكوكارى نخواهيد رسيد تا اين كه از آنچه دوست داريد، انفاق كنيد»
درباره آثار رعایت مواسات در حق برادران ایمانی و همکیشان در قیامت از رسول خدا نقل شده است که فرمودند: «سوگند به آن كه مرا به حق به پيامبرى برانگيخت، در روز قيامت، بندهاى از بندگان خدا در ايستگاهى ( از ايستگاههاى قيامت) مىايستد و شعلهاى آتش، بزرگتر از همه كوههاى دنيا، در برابرش آشكار مىگردد، به طورى كه ميان او و آن شعله هيچ حايلى نيست. در همان حال كه سرگردان است، ناگاه، گِردهاى نان يا دانهاى (گندم يا جز آن) كه (در دنيا) به آن نياز داشته و به برادرى مؤمن كمک كرده است، از هوا در پيرامون او فرود مىآيد و مانند بزرگترين كوهها مىشود و گرداگرد او را مىگيرد و مانع رسيدن آن شعله به او مىشود و از حرارت و دود آن، كمترين آسيبى به او نمىرسد، تا اين كه وارد بهشت مىشود.»
امیرمومنان علی(ع) درباره آثار رعایت مواسات در حق همکیشان در دنیا فرموده است: « هيچ چيزى مانند مواسات، پيوند برادرى را حفظ نمىكند»؛ همچنین در سفارشهاى خويش به كميل بن زياد فرمودند: «اى كميل! بركت، در مال كسى است كه زكات بدهد و نسبت به مؤمنان، مواسات كند و به خويشان، رسيدگى نمايد.»
ا
مام باقر(ع) درباره تبیین حقیقت مواسات فرمودند: «اى حجاج! مواسات شما چگونه است؟ گفتم: خوب است، اى ابو جعفر! فرمود : آيا هر گاه فردى از شما نياز پيدا كند، دستش را در جيب برادرش مىكند و به اندازه نيازش بر مىدارد؟ گفتم : در اين حد، نه! فرمود: اگر اين گونه رفتار كرده بوديد ، نيازمند نمىشديد.»
ارزش همدردی با برادران ایمانی
رسول خدا(ص) در این باره فرمودند: «مَثَل برادران ایمانی و همکیشان در پيوند و همدردی [و اهميت دادن به سرنوشت يكديگر] مانند يک پيكر زنده است كه اگر بخشى از آن به درد آيد، دیگر بخشهاى پيكر با آن همدردى میكنند.» امام صادق (ع) نیز در این باره فرمودند: «مؤمن برادر مؤمن است، همچون يک پيكر كه هرگاه عضوى از آن به درد آيد ديگر اندامها آن درد را حس مىكنند؛ ارواح آنها از يک روح است.» پس هرگاه همکیشی بلکه هرگاه یک انسانی دچار درد و محنتى شود، بر همه افراد جامعه لازم است شريک غم او شوند و به كمک او بشتابند.
ارزش بر آوردن نیاز مستمندان
برآوردن حاجت و نیاز برادر مومن وهمکیش از توصیههای موکدی است که از سوی ائمه معصومین(ع) مطرح شده است، امام على(ع) فرمود: «هرگاه يكى از شما بداند كه برادرش نيازمند است، زحمت خواهش را از دوش او بردارد [و در برآوردن آن پيشدستى كند]». امام صادق(ع) نیز در این باره خطاب به یکی از یارانش فرمودند: «چون دانستى كه او را حاجتى است، به سوى روا كردن آن بر او پيشى گيرى و او را ناچار و مضطر نگردانى كه آن را از تو خواهش كند، وليكن او را پيشى گير، پيشى گرفتنى به غايت». همچنین آن حضرت درباره اعلام نیاز به برادر دینی فرمود: «هرگاه يكى از شما تنگ دست و گرفتار شد، (مشكل را) به برادر خود بگويد و خويشتن را آزار ندهد.»
امام باقر(ع) فرمود: «آيا چنين هست كه فردى از شما نزد برادرش بيايد و دست در جيب او كند و به اندازهاى كه احتياج دارد بردارد و او مانع نشود؟» عرض كردم: «در ميانمان چنين چيزى سراغ ندارم. امام فرمود: «پس، فايدهاى ندارد». من گفتم: پس هلاک شديم، حضرت فرمود: مردم هنوز به كمال عقلى خود نرسيده اند».
ابان بن تغلب از امام صادق(ع) در اهمیت برآوردن حاجت هم کیش و برادر مومن نقل كرده كه گويد: «من همراه با امام صادق (ع) طواف مىكردم. مردى از شيعيان، به ما برخورد و از من درخواست كرد تا به همراه او پى حاجتى بروم. پس به من اشاره كرد و من نخواستم كه امام صادق (ع) را رها كنم و به همراه او بروم. پس در آن ميان كه طواف مىكردم، دوباره نيز به من اشاره كرد. امام صادق (ع) او را ديد، فرمود: اى ابان! اين مرد با تو كار دارد گفتم: آرى، فرمود: او كيست؟ گفتم: مردى از شيعيان است، فرمود: او بر همان عقيدهاى است كه تو هستی؟عرض كردم: آرى، فرمود: پس نزد او برو گفتم: آيا طواف را قطع كنم فرمود: آرى، گفتم: هر چند طواف واجب باشد فرمود: آرى و در سخنی دیگر فرمود: «هر كه يک نياز از برادر مؤمن خود را برآورده سازد، خداوند عزوجل در روز رستاخيز صد هزار نياز او را بر مىآورد.»
با توجه به سخنان گهر بار ائمه اطهار در مواسات و همدلی با نیازمندان رسالت ما در یاری نمودن اقشار نیازمند جامعه سنگین خواهد بود از همین رو همانگونه که مردم عزیز کشورمان در جنگ تحمیلی هشت سال دفاع مقدس به یاری آوارگان شتافته و صدها شهر و روستای تخریب شده را از نو ساختند و به یاری آورگان جنگی پرداختند امروز نیز باید هر کسی به اندازه توان خویش در این پویش همدلی شرکت نموده و خویش را از فیض این کار خدا پسندانه محروم نکنیم.
