درنده‌ای درون انسان

امیر‌المؤمنین در حکمت ۶۰ نهج‌البلاغه می‌فرماید: «اللسانُ سَبُعٌ إن خُلِّیَ عنه عَقَر»؛ یعنی «زبان درنده‌ای است که اگر رها شود، می‌گزد.» نویسنده در کتاب «کران بی‌کران» در تفسیر این حکمت نهج البلاغه مطرح می‌کند که زبان در این حکمت به حیوانی درنده تشبیه شده است؛ حیوانی که گاه آرام است و گاه در لحظه‌ای حمله‌ور می‌شود. همان‌گونه که انسان در مواجهه با حیوان درنده باید هوشیار و آماده باشد، در برابر زبان خود نیز باید مراقبتی دائمی داشته باشد؛ چراکه کوچک‌ترین غفلت می‌تواند به آسیبی بزرگ بینجامد.

نویسنده سپس به آفت‌های زبان اشاره می‌کند؛ آفت‌هایی که فراتر از جنبه فردی، بر حیات اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه اثر می‌گذارند. گاهی یک جمله نابجا می‌تواند آغازگر جنگی بزرگ باشد یا ریشه کدورتی شود که سال‌ها در دل افراد باقی می‌ماند. برخی از این آفت‌ها عبارتند از: سخن گفتن از روی نادانی که گاه می‌تواند پیامدهای بیشماری داشته باشد؛ مانند آنکه به یک پرسش شرعی به هنگام جهل پاسخ دهیم که مصداق دروغ بستن به خداوند است. دیگری کفرگویی است که گاه افرادی بر اساس فوران خشم در مشکلات زبان خود را مهار نکرده و سخنان کفرآمیز بر زبان می‌آورند. غیبت، دروغ، دورویی، نیرنگ و دشنام از دیگر آفت‌های زبانی است که هر گاه جامعه‌ای به این آسیب‌ها مبتلا شود، از درون تهدید و دچار فرسایش می‌شود.

در این کتاب به بیان راهکارهایی برای مهار این درنده درونی اشاره می‌شود. بهره‌گیری از «ضمانت‌های خارجی» همچون دوستی با افراد مؤمن و راستگو که می‌تواند شخص را از ارتکاب به گناهان زبانی بازدارد و دیگری «ضمانت‌های داخلی» مانند تمرین سکوت، کم‌گویی، محاسبه نفس، دوری از نشست‌های بیهوده و تنبیه خویش پس از لغزش‌های زبانی، بخشی از این راهکارهاست. چه نیکو سخنی است از پیامبر اکرم(ص) که می‌فرمایند: «چون مؤمن را در حال سکوت دیدید به او نزدیک شوید، زیرا حکمت به او تلقین می‌شود».