استخراج حقیقت در آشفتگی تاریخ/ در تحلیل عباسیان دچار نوعی دوگانگی شده‌ایم

به گزارش ایکنا، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در آیین رونمایی از کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی و علمی فضل‌الله صلواتی در سطح کشور، اظهار کرد: پرداختن به تاریخ بنی‌عباس، کاری دشوار و در عین حال حساس است؛ چراکه این دوره در بخش قابل توجهی از جهان اسلام، دوره‌ای باشکوه و پرافتخار تلقی می‌شود؛ تا آنجا که گاه آن را با دوران امپراتوری روم در تاریخ اروپا مقایسه می‌کنند.

وی در ادامه، با اشاره به برخی روایت‌های تاریخی درباره خلافت عباسی افزود: یکی از نویسندگان پرکار قرن ششم هجری قمری، کتابی با عنوان «المصباح المضیء فی خلافة المستضیء» نگاشته است که در آن، مؤلف یکسره به ستایش خلیفه مستضی پرداخته و تصویری کاملاً آرمانی از او ارائه می‌کند.

روایت‌های تاریخی درباره عباسیان نیازمند بازنگری است

امیرخانی با بیان اینکه برای عباسیان، جنبه‌های تاریخی، فرهنگی و تمدنی متعددی برشمرده شده است، تصریح کرد: بسیاری از این موارد ممکن است بر پایه واقعیت باشد، اما در عین حال نمی‌توان انکار کرد که بخشی از این روایت‌ها با نوعی بزرگ‌نمایی همراه شده است. در چنین شرایطی، اهمیت پژوهش‌هایی که بر اسناد و منابع دست‌اول تاریخی تکیه دارند، دوچندان می‌شود؛ چراکه می‌توانند ابعاد مهم و کمتر دیده‌شده این دوره را آشکار کنند.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، موضوع بیت‌الحکمه را یکی از مباحث مهم و مناقشه‌برانگیز در مطالعات مربوط به دوره عباسی دانست و گفت: یکی از مشهورترین مباحث تمدنی درباره عباسیان، مسئله بیت‌الحکمه است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر، محل بحث و بررسی‌های فراوان بوده است. امروزه برخی پژوهش‌ها حتی این فرض را که اساساً مکانی مشخص و مستقل با عنوان بیت‌الحکمه وجود داشته، مورد تردید یا رد قرار می‌دهند.

وی با تأکید بر ضرورت گسترش پژوهش‌های تاریخی درباره این دوره افزود: این دست موضوعات، از اهمیت بالایی برخوردارند و نیازمند تحقیقات جدی و مستمر هستند. در عین حال، باید توجه داشت که آثار پژوهشی درباره ائمه اطهار(ع) و معصومان در این دوره، در مقایسه با حجم کارهایی که از سوی اهل سنت انجام شده، بسیار کمتر است؛ از همین رو، باید آثار ارزشمندی از این دست را مغتنم شمرد.

امیرخانی در پایان سخنان خود، با اشاره به پیچیدگی‌های تاریخ‌نگاری عصر بنی‌عباس، خاطرنشان کرد:یکی از دشواری‌های مهم در بررسی تاریخ بنی‌عباس، توجه هم‌زمان به همه ابعاد این دوره است؛ اینکه از یک‌سو دستاوردهای تمدنی جهان اسلام در آن دوران دیده شود و از سوی دیگر، ظلم‌ها و ستم‌هایی که بر خاندان اهل‌بیت(ع) و شیعیان روا داشته شد، نادیده نماند. بی‌تردید، این اثر می‌تواند گامی مهم و مؤثر در مسیر چنین بازخوانی منصفانه و مستندی باشد.

مورخ دوران عباسی ناگزیر از بازخوانی منابع غیرشیعی است

عبدالمجید معادیخواه، پژوهشگر تاریخ اسلام،  با اشاره به دشواری‌های پژوهش تاریخی، تاریخ‌نگاری را عرصه‌ای پیچیده و پرچالش توصیف کرد و گفت: تاریخ و تاریخ‌نگاری مسیری دشوار و سنگلاخ است که تنها مورخان آشنا با رنج تحقیق، عمق سختی‌های آن را درک می‌کنند. به همین ضرورت است که در آموزه‌های قرآنی گذشته و آینده از قلمرو غیب محسوب می‌شوند و نگارش کتابی با این حجم و گستردگی، به‌ویژه در شرایط کنونی، کار ساده‌ای نیست و تلاش نویسنده آن شایسته تقدیر است.

وی با اشاره به جایگاه این اثر در گردآوری روایت‌های تاریخی مربوط به دوران بنی‌عباس افزود: این کتاب را می‌توان دایره‌المعارفی از آنچه در منابع تاریخی درباره بنی‌عباس ثبت شده دانست؛ اثری که با گردآوری مستندات مختلف، به بررسی عملکرد این حکومت و نحوه مواجهه آن با اهل‌بیت(ع) و شیعیان پرداخته است. از سوی دیگر در حوزه تاریخ‌نویسی با مشکلاتی در زمینه اعتبار منابع مواجه هستیم و نمی‌توان بدون بررسی دقیق، به هر منبعی استناد کرد. دستیابی به روایت معتبر تاریخی مستلزم پذیرش رنج تحقیق و ارزیابی نقادانه اطلاعات است.

عبدالمجید معادیخواه با اشاره به کاهش علاقه عمومی به مطالعه کتاب‌های تاریخی و مذهبی گفت: به نظر می‌رسد این آثار دیگر مخاطبان گسترده‌ای در جامعه ندارند و کاهش گرایش به کتاب‌خوانی، به‌ویژه در میان نسل جوان، به مسئله‌ای جدی تبدیل شده است. بازسازی دقیق فضای رویدادهای تاریخی حتی برای کسانی که خود شاهد آن بوده‌اند نیز دشوار است و انتقال کامل تجربه‌های گذشته به نسل‌های بعدی عملاً ممکن نیست و همین موضوع کار پژوهش تاریخی را پیچیده‌تر می‌کند.

معادیخواه برای توضیح این تغییرات فرهنگی به خاطره‌ای از سال ۱۳۵۶ در مشهد اشاره کرد و گفت: در آن زمان جلسه پرسش و پاسخ پس از یکی از سخنرانی‌هایش نزدیک به پنج ساعت ادامه یافت، در حالی که امروز نگه داشتن مخاطبان حتی برای مدت کوتاهی پای یک سخنرانی دشوار شده است. اگرچه تولید سریال‌های تاریخی موجب آشنایی نسبی جامعه با گذشته شده است، اما در برخی موارد تحریف‌هایی نیز در روایت شخصیت‌ها و رویدادهای تاریخی دیده می‌شود.

وی در ادامه با اشاره به پژوهش‌های خود درباره تاریخ بنی‌عباس تأکید کرد: در بررسی رخدادهای تاریخی باید از داوری‌های قطعی پرهیز کرد و با طرح پرسش و بررسی شواهد به تحلیل رویدادها پرداخت. درباره برخی موضوعات از جمله نقش مأمون عباسی در ماجرای ولایتعهدی امام رضا(ع) نیز روایت‌های مختلفی وجود دارد که نیازمند بررسی و گفت‌وگوی علمی است.

معادیخواه همچنین به برخی مسائل تاریخی از جمله تبعیض‌های اجتماعی در صدر اسلام و موضوع «تعطیلی قلم» در دوره‌های اولیه اشاره کرد و گفت: اگر تجربه‌های نسل نخست مسلمانان به‌طور گسترده ثبت و مکتوب می‌شد، امروز منابع تاریخی غنی‌تری در اختیار پژوهشگران قرار داشت.

وی در پایان با اشاره به دیدگاه‌های مختلف درباره چگونگی شهادت امام رضا(ع) گفت اصل شهادت آن حضرت مورد تردید نیست، اما درباره عامل آن روایت‌های متفاوتی در منابع تاریخی مطرح شده استکه همچنان محل بحث و بررسی پژوهشگران است.

در تحلیل عباسیان دچار نوعی دوگانگی شده‌ایم

حجت‌الاسلام و المسلمین رسول جعفریان، استاد تاریخ اسلام با اشاره به فضای ذهنی شیعیان درباره عباسیان اظهار کرد: ما در سنت تاریخی خود کمتر به تاریخ عباسیان پرداخته‌ایم و آن را به‌صورت مستقل ننوشته‌ایم. در منابع کهن شیعی چهره‌هایی مانند یعقوبی و مسعودی به تاریخ عمومی اسلام توجه داشته‌اند، اما در ادامه مسیر تاریخ‌نویسی شیعی، تمرکز اصلی بر مباحث امامت قرار گرفت و عباسیان عملاً به حاشیه رانده شدند.

جعفریان این رویکرد را ناشی از وضعیت اقلیت بودن شیعه دانست و گفت: طبیعی است که یک اقلیت، بیش از هر چیز به مسائل هویتی و اعتقادی خود بپردازد. ما عموماً خلفا، چه اموی و چه عباسی، را غاصب دانسته و حتی سلاطین شیعه را نیز در فقه ذیل عنوان «سلاطین جور» معرفی کرده‌ایم؛ چنان‌که مرحوم میرزای قمی در پاسخ به استفتایی درباره حکم خراج حکومتی، آن را مربوط به سلاطین جور دانسته، با وجود آنکه با فتحعلی‌شاه رابطه نزدیک داشته است.

این استاد تاریخ اسلام با اشاره به جایگاه مرحوم شیخ عباس قمی گفت: از معدود چهره‌هایی که به تاریخ خلافت توجه کرده، شیخ عباس قمی است که در «تتمة المنتهی» به‌گونه‌ای استثنایی به این موضوع پرداخته است. هرچند نگاه او همچنان امامتی است، اما کوشیده گزارش‌ها را منضبط و دقیق ارائه دهد. برخلاف تصور رایج، شیخ عباس قمی مورخی دقیق بوده و آثاری مانند «نفس المهموم» او از بهترین منابع در این حوزه است؛ تا آنجا که وی نخستین کسی بود که به ورود گزارش‌های غیرمستند و داستانی به نام ابومخنف در نقل‌های عاشورا توجه داد.

وی افزود: سال‌ها برای مطالعه تاریخ سیاسی اسلام ناچار بودیم کتاب حسن ابراهیم حسن را پیشنهاد کنیم، زیرا در سنت شیعی اثر جامعی در این زمینه وجود نداشت؛ اما امروز آثاری مانند «تاریخ عباسیان» توانسته‌اند بخشی از این خلأ را جبران کنند، هرچند همچنان جای نقد و بررسی باقی است. این ذهنیت در تحلیل سقوط بغداد نیز دیده می‌شود؛ جایی که نقش چهره‌هایی مانند ابن‌علقمی و خواجه نصیرالدین طوسی پررنگ جلوه داده شده است. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد بسیاری از این روایت‌ها اغراق‌آمیز یا ساخته‌شده‌اند و در کنار چند عالم شیعه، صدها عالم سنی نیز با مغولان همراه بودند. این در حالی است که مغولان همچون دیگر قدرت‌های تاریخی از نیروهای محلی بهره می‌گرفتند. در عین حال با استناد به رساله ابن‌بطیطی در سال ۶۵۸ هجری و نیز دیدگاه‌هایی از قاضی نورالله شوشتری و سید ابن‌طاووس، در میان برخی عالمان شیعه نوعی اظهار رضایت از سقوط عباسیان دیده می‌شود که آن را مجازات الهی تلقی کرده‌اند.

پیچیدگی‌های ساختار سیاسی عباسیان

وی با تأکید بر اینکه عباسیان فراز و نشیب‌های فراوانی داشته‌اند، گفت: در میان آنان خلفایی با گرایش‌های نزدیک به تشیع نیز وجود داشته و برخی وزیران و حتی مادران خلفا شیعه امامی بوده‌اند. در دوره‌هایی، خلافت در اختیار اهل سنت، وزارت در دست شیعیان و نیروی نظامی عمدتاً در اختیار ترکان بوده و این ترکیب، ساختاری پیچیده و چندلایه ایجاد کرده بود. اصل قیام عباسی نیز به باور بسیاری از مورخان، صرفاً سنی نبوده و حتی ابن‌تیمیه نیز نسبت به عباسیان موضع انتقادی داشته است. شواهد نشان می‌دهد که نمی‌توان تصویری یک‌دست و سیاه‌وسفید از این دوره ارائه کرد. از یک سو هنگام سخن گفتن از تمدن اسلامی، از نقش عباسیان تمجید می‌کنیم و از سوی دیگر در داوری تاریخی، تصویری کاملاً منفی ارائه می‌دهیم. عباسیان بیش از پنج قرن حکومت کردند و این استمرار تاریخی، آنان را به یکی از نمادهای مهم جهان اسلام تبدیل کرده است. وی تأکید کرد که باید میان دوره‌های مختلف، از عصر متوکل تا دوره‌هایی با غلبه اندیشه معتزلی، تفکیک قائل شد و هر دوره را جداگانه تحلیل کرد.

تاریخ عباسیان و پیوند عمیق با تاریخ ایران

وی با بیان اینکه بخش مهمی از تاریخ عباسیان در واقع تاریخ ایران است، گفت: از قیام یعقوب لیث تا حکومت سامانیان و آل‌بویه، همگی در چارچوب ساختار خلافت عباسی قابل تحلیل‌اند. جعفریان افزود هرچند انقلاب عباسی در اصل حرکتی عربی در خراسان بود، اما به‌تدریج نفوذ ایرانیان در آن افزایش یافت. او با اشاره به گستردگی منابعی مانند تاریخ ذهبی، خاطرنشان کرد که حجم زیادی از این آثار به شهرها و رجال ایرانی اختصاص دارد و این امر نشان‌دهنده درهم‌تنیدگی تاریخ ایران و خلافت عباسی است. ما هنوز در آغاز مسیر تاریخ‌نگاری علمی قرار داریم، هر چند امروزه ذکر دقیق منابع، پاورقی‌ها و تفکیک نقل‌های طبری از منابع اصلی مانند ابومخنف و مدائنی، به یک ضرورت تبدیل شده است؛ در حالی که در گذشته تنها به جلد و صفحه ارجاع داده می‌شد. در این زمینه باید چارچوب‌های تحلیلی را تقویت کنیم.

این استاد تاریخ اسلام با اشاره به نقش فناوری‌های نوین اظهار کرد: به نظر می‌رسد ما آخرین نسلی هستیم که به شیوه سنتی و با اتکا به چند منبع محدود، کتاب‌های تاریخی می‌نویسیم. امروز با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و کتابخانه‌های دیجیتال می‌توان در زمانی کوتاه، حجم گسترده‌ای از داده‌ها را جست‌وجو و تحلیل کرد و حتی با متون تاریخی «گفت‌وگو» داشت. پژوهش‌های آینده ناگزیر ماهیتی متفاوت خواهند داشت و شیوه‌های سنتی به‌تنهایی پاسخ‌گو نخواهند بود.

جعفریان در پایان با اشاره به انتشار مجله تخصصی «مطالعات عباسیان» در هلند، این اقدام را الگویی برای توسعه پژوهش‌های جزئی‌نگر در ایران دانست و به انتشار آثاری درباره متوکل عباسی و دیگر موضوعات تخصصی اشاره کرد و گفت: باید تاریخ را دقیق‌تر و علمی‌تر بررسی کنیم، همچنین درباره عنوان کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» شخصاً با این تعبیر موافق نیستم، هرچند انگیزه و تجربه نهفته در آن را قابل درک می‌دانم. این اثر توانسته خلأیی مهم را پُر کند و هر پژوهش، حتی اگر در آینده جای خود را به آثار جدید بدهد، پله‌ای در مسیر پیشرفت دانش به‌شمار می‌آید.

استخراج حقیقت از آشفتگی‌ بازار تاریخ

فضل الله صلواتی مولف کتاب در ابتدای سخنان خود با اشاره به دشواری‌های مسیر پژوهش تاریخی اظهار داشت: ما رنج بسیاری را متحمل شدیم تا بتوانیم از میان آشفتگی‌های موجود در بازار تاریخ، کلمات و حقایقی مستند و قابل اعتماد استخراج کنیم. اگر قصد داشتم اثری جامع درباره امام باقر (ع) بنویسم، حجم آن با ۱۱۰ جلد کتاب بحارالانوار برابری می‌کرد و یا اگر می‌خواستم تمام جزئیات دوران بنی‌عباس را مکتوب کنم، مجموعه‌ای به همان عظمت لازم بود. اما کار من تنها ارائه یک نقشه راه است.

این پژوهشگر تاریخ اسلام، موفقیت‌های علمی خود را مدیون پذیرش نقدها دانست و گفت: همواره از دوستان و اهل علم تقاضا داشته‌ام که آثار مرا بخوانند و بی‌رحمانه نقد کنند. حتی زمانی که قرار بود مسابقه‌ای درباره کتاب «جوادالائمه (ع)» برگزار شود، پیشنهاد دادم عنوان آن را مسابقه و نقد کتاب بگذارند؛ چرا که از دل همین نقدها بود که توانستم آثارم را صیقل دهم و به تأیید عالمان برسانم. امروز نیز از بیانات استادان بهره می‌گیرم تا اگر در آینده با این دستان لرزان توفیقی برای نوشتن بود، آثاری پخته‌تر ارائه دهم. بارها به جوانان گفته‌ام که کتابم تنها پله اول این نردبان را بنا کرده‌ و ادامه این مسیر دشوار بر عهده شماست تا با همت خود، آثاری کامل‌تر و غنی‌تر به رشته تحریر درآورید.

وی همچنین با اشاره به سخنان رسول جعفریان مبنی بر پایان یافتن پروژه‌های ایشان در دوره بنی‌امیه، خطاب به وی گفت: جناب جعفریان که حدود سی سال از من جوان‌تر هستند، نباید این عرصه را رها کنند. ضرورت دارد ایشان همچنان به تحقیق در این سوی تاریخ ادامه دهند و فعالیت‌های علمی خود را استمرار بخشند. هدف من از ترسیم وقایع تاریخی، هشدار برای آینده بود. نوشتم تا دوباره گرفتار استبداد و ریای بنی‌عباس و بنی‌امیه نشویم؛ تا آینده‌ای تیره برای خود رقم نزنیم که در آن به نام دین، مردم را به هر سویی که می‌خواهند بکشانند.

صلواتی در بخشی دیگر از سخنانش، با تقدیم کتاب «امام رضا (ع)» به استاد معادیخواه، به تحلیل رفتار مزورانه مأمون عباسی پرداخت و گفت: در این کتاب، مأمون را قدم به قدم دنبال کرده‌ام تا نشان دهم او چگونه علیه حضرت رضا (ع) توطئه کرد. مأمون حتی یک ماه در طوس، به جای کاخ در چادر اقامت کرد تا با برنامه‌ریزی دقیق، شهادت حضرت را رقم بزند و سپس افکار عمومی را مدیریت کند. مأمون پس از این جنایت، در نامه‌ای مستند به عباسیان مژده داد که مخالفان بزرگ آن‌ها یعنی «فضل بن سهل» و «علی بن موسی (ع)» از میان برداشته شده‌اند. جای شگفتی است که او برای فریب مردم، در تشییع پیکر امام شرکت کرد، سه روز در کنار قبر ایشان تحصن نمود و حتی نخستین گنبد و بارگاه را بنا کرد تا ردپای جنایت خود را پاک کند.

صلواتی در پایان از وضعیت اقتصادی حوزه نشر ابراز تأسف کرد و گفت: بسیار متأسفم که با افزایش نرخ ارز، قیمت کاغذ و به تبع آن قیمت کتاب افزایش یافته است. در این شرایط، امیدوارم آثار علمی و پژوهشی از طریق سایت‌ها و فضای مجازی در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد تا سد اقتصادی، مانع از دسترسی جامعه به دانش و آگاهی نشود.

چرا باید سراغ کتابی رفت که به سده‌های قبل باز می‌گردد

محمدباقر انصاری، رئیس مؤسسه بوستان کتاب، با ابراز خرسندی از انتشار این اثر گفت: در جایگاه ناشر این کتاب، خود را بسیار خوشبخت می‌دانم که در جمعی از اندیشمندان و پژوهشگرانی که سال‌ها از عمر خود را صرف شناخت تاریخ و فرهنگ ایران کرده‌اند، فرصت یافته ام درباره اثری ارزشمند سخن بگویم. این کتاب حاصل سال‌ها تلاش علمی استاد صلواتی است و انتشار آن برای مؤسسه بوستان کتاب افتخار بزرگی به شمار می‌آید.

انصاری با بیان اینکه هدفش صرفاً معرفی ساختار و فصل‌های کتاب نیست، اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد طرح یک پرسش اساسی است؛ اینکه در روزگار پرچالش امروز که کشور با فشارها و تهدیدهای گوناگون مواجه است، چرا باید به سراغ کتابی رفت که درباره وقایع تاریخی سده‌های نخستین اسلامی و عملکرد بنی‌عباس سخن می‌گوید. پاسخ این پرسش روشن است؛ زیرا شناخت تاریخ و بررسی تجربه‌های گذشته می‌تواند به فهم بهتر شرایط امروز کمک کند و مانع از تکرار خطاهای تاریخی شود.

رئیس مؤسسه بوستان کتاب در ادامه با اشاره به محتوای کتاب گفت: این اثر تصویری روشن از پدیده ریاکاری سیاسی در تاریخ ارائه می‌دهد. بنی‌عباس با استفاده از شعارهای دینی و وعده عدالت توانستند حمایت بسیاری از مردم، به‌ویژه ایرانیان، را جلب کنند. آنان با شعار «الرضا من آل محمد» امید به برقراری عدالت را در میان مردم زنده کردند و ایرانیان نیز با امید به پایان یافتن ستم‌های امویان از این حرکت پشتیبانی کردند، اما پس از رسیدن به قدرت، رفتار و سیاست‌های آنان نشان داد که بسیاری از آن وعده‌ها تحقق نیافت و حتی فشارها بر علویان و پیروان اهل‌بیت(ع) افزایش یافت.

وی افزود مطالعه این دوره از تاریخ نشان می‌دهد که شعارهای جذاب و وعده‌های ظاهراً عدالت‌خواهانه اگر با صداقت و پایبندی همراه نباشد، می‌تواند به ابزاری برای فریب افکار عمومی تبدیل شود. به همین دلیل بررسی تجربه تاریخی بنی‌عباس می‌تواند برای فهم پدیده‌های سیاسی و اجتماعی در دوره‌های بعدی نیز مفید باشد. همچنین یکی از نکات مهم کتاب توجه به مقاومت‌ها و حرکت‌هایی است که در برابر خلافت عباسی شکل گرفت.نویسنده نشان می‌دهد که در طول تاریخ، جریان‌های مختلفی در ایران برای مقابله با استبداد و حفظ هویت فرهنگی و سیاسی شکل گرفته‌اند. از قیام‌هایی مانند حرکت بابک خرمدین گرفته تا شکل‌گیری حکومت‌هایی مانند طاهریان، صفاریان، سامانیان و آل‌بویه، همگی نشان‌دهنده تلاش‌هایی برای بازسازی قدرت سیاسی و فرهنگی در ایران بوده‌اند.

وی در ادامه تأکید کرد: این رخدادها تنها بخش‌هایی از تاریخ نیستند، بلکه نمونه‌هایی از تلاش برای حفظ هویت و استقلال فرهنگی به شمار می‌آیند. مطالعه چنین تجربه‌هایی می‌تواند به درک بهتر روندهای تاریخی و شناخت ریشه‌های بسیاری از تحولات اجتماعی و فرهنگی در ایران کمک کند. تجربه حکومت بنی‌عباس نشان می‌دهد که فاصله گرفتن از آرمان‌هایی که یک حکومت بر پایه آن شکل گرفته است، می‌تواند به تضعیف مشروعیت آن بینجامد. در دوره عباسیان اقداماتی مانند سرکوب علویان، زندانی کردن امامان معصوم(ع) و گسترش فضای چاپلوسی و دروغ در دستگاه خلافت از عواملی بود که در نهایت به بی‌اعتباری سیاسی و تاریخی آنان انجامید.

انصاری در پایان سخنان خود با تأکید بر اهمیت انتشار آثار تاریخی و پژوهشی گفت: انتشار چنین کتاب‌هایی بخشی از مسئولیت فرهنگی حوزه نشر است و می‌تواند به افزایش آگاهی تاریخی در جامعه کمک کند. مطالعه این اثر برای نسل جوان و علاقه‌مندان تاریخ مفید باشد و آنان را با بخشی از تحولات مهم تاریخ اسلام و ایران آشنا سازد.

در پایان این مراسم از کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» تألیف دکتر فضل‌الله صلواتی رونمایی شد.

گزارش تصویری ایکنا را اینجا ببینید.