واکاوی مؤلفههای جنگ نرم در سوره اسراء
سوره مبارکه «اسراء» نهتنها وعده فتح قطعی به مسلمانان میدهد، بلکه از منظر دانش سیاسی امروز، یکی از نخستین الگوهای مقابله با جنگ نرم دشمنان اسلام را نیز ارائه میکند.
سوره مکی إسراء پس از رخدادهای تلخ عام الحزن (درگذشت ابوطالب و حضرت خدیجه(س)) نازل شد. در آن مقطع، جامعه تازهتأسیس اسلامی، حامیان اصلی خود را از دست داده بود و وضعیت روحی روانی شکنندهای داشت. از اینرو، مفسران هدف از نزول این سوره را تسلیبخشی به پیامبر(ص) و تقویت روحیه مسلمانان دانستهاند. البته تسلی پیامبر(ص) فقط معطوف به مسلمانان عصر نزول نیست، بلکه وعده نهایی خداوند درباره پیروزی قطعی اسلام و مسلمانان بر بنیاسرائیل را نیز دربردارد.
این بشارت که در آیات پنجم، هفتم و ۱۰۴ سوره اسراء بازتاب یافته، برای همه مسلمانان در هر زمان و مکانی، بهویژه در شرایط دشوار کنونی، مایه دلگرمی است. ساختار سوره به این شکل است که با گزارشی از وقوع رخداد إسراء برای پیامبر(ص)، از مسجدالحرام به مسجدالاقصی آغاز میشود، سپس به موضوعاتی چون برتری قرآن، احکام فقهی و اخلاقی، فنون گمراهسازی شیطان، ناسپاسی کافران و هشدار به آنان میپردازد.
در نگاهی دیگر و از منظر دانش سیاسی امروزین، اما لحن تهدیدآمیز و اثرگذار این سوره در بستر یک رویارویی، مصداق جنگ نرم محسوب میشود. بر این اساس و بهمناسبت سالروز آغاز جنگ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران، یادداشت پیش رو قرار است به واکاوی مفهوم پنهان «أَسْرى» بپردازد و مؤلفههای جنگ نرم یهودیان ضد مسلمانان را احصا کند.
جنگ نرم
جنگ نرم عبارت است از استفاده دقیق و طراحیشده از تبلیغات و دیگر اقداماتی که منظور اصلی آن تأثیرگذاری بر عقاید، احساسات، تمایلات و رفتار دشمن، گروه بیطرف و یا گروههای دوست باشد، بهگونهای که مقاصد و اهداف ملی آنها را تأمین کند. این نوع جنگ، مشابه جنگ نظامی، دو راهبرد دارد: راهبرد آفندی (تهاجمی) و راهبرد پدافندی (دفاعی).
آنچه ذهن را بهسوی جنگ نرم و راهبردهای آن در این سوره میکشاند، دو نکته است: نخست، نام خود سوره و دوم، کاربرد فعل «اسری.» کاوش در کتابهای لغت و ریشهشناسی این واژه نشان میدهد که ریشه «سری» معنای جنگ پنهان نیز دارد. هرچند مفسران «إسراء» را به حرکت شبانه ترجمه کردهاند، اما این ترجمه دقیق و کامل نیست. در حقیقت، معنای ریشهای و اصلی این واژه همان جنگ پنهان است که جنگ نرم مهمترین گونه آن بهشمار میرود.
چهار قرینه، توجه به مفهوم جنگ نرم در سوره إسراء را ضروری میکند:
*معنای حقیقی واژه «إسراء» با عنوان جنگ پنهان
*حضور پیامبر(ص) در بیتالمقدس (مرکز سیاسی و دینی یهودیان) که برخی مفسران معاصر آن را نوعی جنگ نرم خواندهاند.
*همخوانی شماری از موضوعات این سوره با راهبردهای آفندی و پدافندی جنگ نرم
*تصریح سوره به انواع جنگها: نبرد مسلمانان و بنیاسرائیل، جنگ حق و باطل و ستیز خداوند با شیطان در وعده نهایی.
با این اوصاف، بسیاری از آیات این سوره را فقط در یک چارچوب جنگی میتوان به درستی تفسیر کرد.
ریشهشناسی فعل «أَسْرى»
برخلاف برداشت رایج مفسران پیشین که إسراء را صرفاً به معنای حرکت شبانه گرفتهاند، ریشهشناسی دقیق این واژه نشان میدهد که معنای اصلی «سری»، جنگ پنهان است. این برداشت با دیگر کاربردهای قرآنی این ریشه و نیز با یافتههای زبانشناسی تطبیقی هماهنگی کامل دارد.
بررسی تطبیقی در سه زبان سامی (عربی، عبری و آرامی) نشان میدهد که واژه «سری» در هر سه زبان، معنای هجوم مخفیانه برای جنگ را منتقل میکند. برخی زبانشناسان اصل ریشه «سری» را در عربی به فعل «سار» در عبری به معنای هجومآوردن برای جنگ مرتبط دانستهاند. برخی دیگر معادل آن در عبری را «سرح» به معنای فرستادن سرباز از سوی رئیس ذکر کردهاند. کارل بروکلمان، زبانشناس معاصر عرب ریشههای «سری» و «سرو» را از یک اصل میداند و مفهوم آن را چنین توضیح میدهد: «هنگامی که شب میشود، رهبر سپاه، سربازان را برای جنگ روانه میکند.» (بروکلمان، ۱۹۷۷: ۹۰) در زبان عبری، «سریه» از همین ریشه به معنای تیر بسیار باریک و نازک است. در آرامی، این ریشه به معنای لنگر، خیمه جنگ، جماعت و گروه بهکار رفته است. در عربی جنوبی، «سری» به معنای جنگیدن و سپاه است و در زبان حبشی، به معنای آغاز کردن کار و آگاهییافتن از چیزی.
مراجعه به منابع دینی و تاریخی نیز این معنا را تأیید میکند. در کتاب مقدس، «سرایا» اسمی عبری است به معنای آنکه بر خدا غلبه کرد. برخی دیگر «سرایا» را به سرباز مخفی خداوند معنا کردهاند؛ لقبی که 9 نفر در کتاب مقدس داشتهاند. در روایات اسلامی نیز علامه مجلسی عبارت «جیوش المسلمین و سرایاهم» را به همین معنا بهکار برده است.
بنابراین، ریشهشناسی و کاربردهای «سری» در زبانهای سامی و متون تاریخی نشان میدهد که «أَسْرَى» بر مفهوم حرکتدادن پیامبر(ص) برای جنگ پنهان دلالت میکند. حمل این واژه بر «سیر شبانه» از سوی لغویان متقدم، فاقد دلایل زبانی کافی است و تفاوت آن با «سیر» را تبیین نکردهاند. بازخوانی کاربردهای قرآنی این ریشه نیز مؤید همین معناست.
کاربردهای قرآنی ریشه «سری» در قرآن
در سراسر قرآن کریم، ریشه «سری» در قالبهای گوناگونی همچون «فَأَسْرِ، أَسْرَى، سَرِیّاً، إِسْرَائِیلَ» بهکار رفته است. هرچند مترجمان و مفسران در هیچیک از این موارد، معنای جنگ پنهان را مطرح نکردهاند، اما بهروشنی میتوان همه کاربردهای آن را بر این معنا حمل کرد. در ادامه، هر یک از این کاربردها به تفکیک بررسی میشود.
«اسر و اسری» (فعل امر): فعل «اسری» بهصورت امر در پنج موضع در قرآن بهکار رفته است. نمونه آن، فعل «فَأَسْرِ» در آیاتی است که به خروج پیامبر(ص) و مؤمنان از قریهای فرمان میدهد که خداوند قصد عذاب آن را دارد. در همه این موارد، دو ویژگی مشترک دیده میشود: نخست آنکه کسی نباید از این خروج آگاه شود، دوم آنکه این خروج زمینهساز عذاب یا تسریع در آن است. بنابراین، در هیچیک از پنج کاربرد «فَأَسْرِ»، منظور یک سفر شبانه عادی نبوده؛ بلکه این ریشه عمیقاً با دو مفهوم عذاب و پنهانیبودن گره خورده است.
«سَرِیّاً»: دیگر کاربرد این ریشه، واژه «سَرِیّاً» است که وصفی برای حضرت عیسی(ع) در شکم مادرش بهکار رفته (سوره مریم، آیه ۲۴)؛ در آن ماجرا حضرت مریم(س) با این جمله که عیسی(ع) به او خطاب کرد، تسلی یافت: «غصه نخور، خداوند در زیر تو سربازی مخفی قرار داده است.» (حسینی، ۱۳۹۲: ۵۱ ـ ۷۱) واژه «سَرایا» برای حضرت مریم(س) اصطلاحی آشنا بوده؛ زیرا پیش از آن، به سربازان مخفی حضرت داود(ع) نیز «سرایا» گفته میشده است. حضرت عیسی(ع) نیز با پنهانشدن از دید مردم، عملاً به سرباز مخفی خداوند تبدیل شد و این بشارت، حضرت مریم(س) را نسبت به رویدادهای آینده دلگرم کرد.
«إِسْرَائِیل»: آخرین کاربرد ریشه «سری» در قرآن، در وصف «اسرائیل» برای حضرت یعقوب(ع) دیده میشود. این واژه در یهودیت به معنای کسی است که شب در خیمه مقدس، با خداوند جنگیده و بر خدا پیروز شده است و برخی معنی آن را همان سرباز مخفی خدا دانستهاند.
عناصر جنگ در سوره إسراء
برای اثبات جنگ نرم در این سوره، باید چهار رکن اصلی جنگ را در آن جستوجو کرد؛ اصل تقابل، طرفهای درگیر، علت وقوع و هدف نهایی.
اصل تقابل و جنگ: جنگ در اینجا به معنای هرگونه درگیری ذهنی، لفظی یا فیزیکی است. در سوره اسراء واژگانی بهکار رفته که همگی در بستر یک منازعه معنا مییابند: «أسْری» (اسراء/ ۱)، «بَعَثْنا؛ أُولی بَأْسٍ شَدیدٍ؛ جاسُوا» (اسراء/ ۵)، «زَهَقَ» (اسراء/ ۸۱)، «تَتْبیر» (اسراء/ ۷)، «یَسْتَفِزُّونَکَ» (اسراء/ ۷۶) و «نُهْلِکْ» (اسراء/ ۱۶). اگر نزاعی در کار نبود، هیچ دلیل منطقی برای کاربرد این واژگان وجود نداشت.
طرفهای متخاصم: مفسران در اینباره دیدگاههای گوناگونی دارند: برخی آن را جنگ حق و باطل میدانند و برخی، جنگ مسلمانان و یهودیان و مفسران دیگری، نبرد خدا و شیطان؛ اما با توجه به قرائن، این جنگ میان مسلمانان و بنیاسرائیل (یهودیان) است.
دلیل پیدایش جنگ: یهودیان از سر دشمنی، فساد در زمین، ناسپاسی، فراموشی خدا، زیادهخواهی و خودخواهی، به جنگ با مسلمانان دست میزنند. (اسراء/ ۴، ۵۱، ۷۶) در مقابل، مسلمانان حقیقی کسانی هستند که دارای صفات ایمان، قدرت، شکرگزاری، محبت، عدالت و بازدارندگی از فساد هستند. (اسراء/ ۵۷)
اهداف جنگ: هدف بنیاسرائیل، بیرونکردن مؤمنان از سرزمین موعود یا مساجد الهی است. (اسراء/ ۷۶) آنان بهدلیل پیمان ابراهیم(ع)، خود را تنها وارث زمین میدانند؛ اما از نگاه قرآن، کسانی به پادشاهی زمین میرسند که حکومت الهی، نماز، عدالت و پاکی برپا کنند. بنابراین، هدف مسلمانان، ورود به مساجد الهی، نابودی قدرت پوشالی یهود و برهمزدن اتحاد باطل آنان است.
انتهای پیام
