نهضت حسینی؛ کنشی آگاهانه و مبتنی بر عقلانیت سیاسی

حجت‌الاسلام والمسلمین رسول سعیدی‌زاده، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی با پرداختن به تحلیل قیام عاشورا اظهار کرد: تحلیل عقلانی قیام امام حسین(ع) در برابر حکومت اموی، یکی از پربارترین موضوعات پژوهشی در تاریخ اسلام است؛ رویکردی که نهضت عاشورا را نه صرفاً یک رخداد عاطفی، بلکه کنشی آگاهانه، هدفمند و مبتنی بر عقلانیت دینی و اجتماعی بررسی می‌کند.

 

وی با بیان اینکه درک این بعد از عاشورا ما را از تقلیل این حادثه به یک تراژدی احساسی نجات می‌دهد، تصریح کرد: در میان روایت‌های عاطفی و مرثیه‌های جانسوز همواره این پرسش بنیادین مطرح است که آیا قیام امام حسین(ع) صرفاً واکنشی احساسی به دعوت کوفیان بود یا دستگاه فکری منسجم و تحلیل عقلانی عمیقی از اوضاع سیاسی و اجتماعی زمانه پشتوانه آن قرار داشت؟ که برای پاسخ به این سؤال، باید شرایط تاریخی را با دقت واکاوی کرد.

 

سعیدی‌زاده با اشاره به شرایط سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) گفت: در دوران بنی‌امیه و به‌ویژه با روی کار آمدن یزید، فاصله میان ارزش‌های اصیل اسلامی و عملکرد حاکمان به اوج خود رسید. حکومت اموی نه فقط حاکمی جائر، بلکه دستگاهی برای اسارت دین و تبدیل آن به وسیله‌ای برای ارتزاق و تثبیت قدرت بود؛ دستگاهی که با تکیه بر قدرت نظامی و تبلیغات سیاسی، مشروعیت دینی می‌ساخت، در حالی‌که اصولی چون عدالت، آزادی، کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری حاکمان نادیده گرفته می‌شد.

 

این پژوهشگر افزود: در چنین شرایطی امام حسین(ع) با انتخاب تاریخی بیعت با یزید یا مخالفت و پرده‌برداری از ماهیت نظام حاکم روبه‌رو بود. از منظر عقلانی بیعت با یزید به معنای تأیید انحرافی بود که آینده اسلام را تهدید می‌کرد. امام(ع) دریافت که خطر بزرگ‌تر از بی‌عدالتی اجتماعی، تحریف ماهیت دین و اسارت ارزش‌ها در چنگال قدرت حاکمه است، از این‌رو عدم بیعت نه تنها یک وظیفه دینی، بلکه اقدامی منطقی برای حفظ هویت اسلام بود و عقل سیاسی امام حسین(ع) مرز میان صلح ذلت‌بار و مقاومت عزت‌آفرین را به‌روشنی ترسیم کرد.

 

سعیدی‌زاده با بیان اینکه تحلیل عقلانی نهضت عاشورا نشان می‌دهد موفقیت یک حرکت اجتماعی تنها با پیروزی نظامی سنجیده نمی‌شود، تأکید کرد: امام(ع) با آگاهی کامل از نابرابری نیروها نه در پی پیروزی نظامی زودگذر، بلکه در پی بیداری وجدان جمعی و تثبیت مرزهای حق و باطل بود. شهادت در یک نگاه تحلیلی پایان شکست‌خورده نیست، بلکه آغاز حیات معرفتی برای امت اسلامی است. امام با انتخاب هوشمندانه معادله قدرت ظاهری را برهم زد و قدرت معنا را جایگزین آن کرد، به گونه‌ای که امروز نام یزید یادآور ذلت و نام حسین(ع) نماد عزت و آزادگی است.

 

وی با اشاره به سیر منطقی قیام سیدالشهدا(ع) گفت: امام حسین(ع) پیش از قیام همه راه‌های مسالمت‌آمیز از جمله سخنرانی، نامه‌نگاری، روشنگری و گفت‌وگوهای متعدد را پیمود تا هدف نخست یعنی اصلاح امور و آگاهی‌بخشی محقق شود و این روند بیانگر آن است که قیام عاشورا بر پایه منطق، تدبیر و مسئولیت اجتماعی شکل گرفته بود، بنابراین راز ماندگاری این حماسه در هماهنگی آن با فطرت بشری و سنت الهی است؛ حرکتی که با عقل سلیم و خواست فطری عدالت‌خواهی پیوندی ناگسستنی دارد.