تجلی کرامت انسانی در خطبه عاشورایی امام حسین(ع)

یاسر دلشاد، پژوهشگر و عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی با اشاره به ابعاد حقوق طبیعی در سخنان امام حسین(ع) اظهار کرد: در منابع تاریخی بخشی از خطبه امام حسین(ع) در روز عاشورا چنین نقل شده است: «أَیُّهَا النَّاسُ! اسْمَعُوا قَوْلِی وَلَا تَعْجَلُوا حَتَّى أَعِظَکُمْ بِمَا یَحِقُّ لَکُمْ عَلَیَّ...؛ ای مردم! سخن مرا بشنوید و شتاب نکنید تا آنچه حق شما بر من است از اندرز و موعظه، برای شما بیان کنم». این فراز حاوی مفاهیمی است که در آن امام(ع) پند و اندرز را حقی طبیعی برای مخاطبان می‌داند و خود را موظف به ادای آن می‌شمارد.

 

دلشاد با تبیین مفهوم حقوق طبیعی انسان بیان کرد: حقوق طبیعی، حقوق فطری و ذاتی انسان‌ها است که مستقل از قوانین حکومتی یا اجتماعی وجود دارد، این حقوق شامل حق حیات، مالکیت، کرامت انسانی و آزادی اندیشه، بیان و عقاید می‌شود و در سنت اسلامی و فلسفه حقوق طبیعی ریشه در فطرت انسانی، عقل سلیم و خلقت الهی دارد و از این رو هیچ فرد یا نهادی حق سلب آن‌ها را ندارد.

 

وی درباره نکات قابل برداشت از این بخش از خطبه امام حسین(ع) گفت: نخستین نکته، حق آشنایی با آموزه‌های دینی و بهره‌مندی از پند و اندرز است، زیرا یکی از ابعاد حقوق طبیعی انسان، دسترسی به حقیقت، هدایت و معرفت دینی است. انسان به سبب کرامت ذاتی و فطرت توحیدی خود حق دارد از راهنمایی‌های عقلانی و دینی بهره‌مند شود و در همین چارچوب، امام حسین(ع) موعظه و تذکر را حق مخاطبان بر عهده خود می‌داند که مصداقی از اتمام حجت است.

 

عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: نکته دوم، احترام به عقل و آزادی انتخاب است. تأکید امام(ع) بر شنیدن و عجله نکردن نشان‌دهنده توجه به عقلانیت و اراده مخاطب است و بر اساس مبانی حقوق طبیعی انسان حق دارد اطلاعات و استدلال‌ها را بشنود، درباره آن‌ها تأمل کند و سپس تصمیم بگیرد نه اینکه تحت فشار یا بدون تفکر دست به انتخاب بزند. 

 

دلشاد گفت: سومین نکته توجه به کرامت انسانی و مسئولیت متقابل است. در حقوق طبیعی اسلامی کرامت ذاتی انسان اقتضا می‌کند که دیگران نسبت به هدایت و خیر او احساس مسئولیت داشته باشند، اما این مسئولیت نباید به اجبار یا سلب آزادی منجر شود. در خطبه امام حسین(ع) این مسئولیت با تعبیر «حق شما بر من» بیان شده است، تعبیری که رابطه‌ای دوسویه را نشان می‌دهد و در عین حال کرامت مخاطب را حفظ می‌کند.