حجتالاسلام والمسلمین محمد عابدی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
در این گفتوگو، با نگاهی به قیام امام حسین(ع)، بررسی کرد، چگونه امام حسین(ع) امر به معروف را از محدودهی مناسک عبادی خارج کرده و به ابزاری برای نجات امت از شقاوت و احیای سیره رسولالله(ص) تبدیل کردند.
مشروح گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
ایکنا ـ امر به معروف در بین فرائض اسلامی از مهمترین آنها محسوب میشود کارکرد عاشورا در این باره را چگونه ارزیابی میکنید؟
در آغاز، ایام حزن و عزای سیدالشهداء(ع) را به تمامی خوانندگان عزیز تسلیت عرض نموده و امیدوارم بتوانیم بهرهای، هرچند اندک، از معرفت بیکران آن حضرت نصیب ببریم.
همانطور که اشاره شد، امر به معروف و نهی از منکر در منظومه احکام شرعی، جایگاهی والا و ممتاز دارد؛ چرا که این تکلیف، صرفاً معطوف به عرصه فردی نیست. یکی از ویژگیهای برجسته نهضت امام حسین(ع) در عاشورا که میتواند برای آینده مسلمانان اثرگذار باشد، انتقال مقوله امر به معروف و نهی از منکر از «حوزه مناسکی» به «عرصه زندگی اجتماعی» بود.
به این معنا که در گذشته، امر به معروف و نهی از منکر تا حدی به کار میرفت که حکومتها و حاکمیتهای طاغوتی را به چالش نمیکشید. در آن دوران، این تکلیف عمدتاً معطوف به مسائل عبادی نظیر نماز، روزه و حج بود و اگر کسی در این تکالیف یا در امور فردی (مانند تهمت و دروغ) دچار لغزش میشد، مورد نهی از منکر قرار میگرفت؛ در حالی که اسلام بر حوزه اجتماعی تأکید ویژهای دارد.
دین در عرصه حکومت، حکمرانی و مناسبات اقتصادی و سیاسی نقش بنیادین دارد. بنابراین، اگر حکومتی در مسیر خلاف اسلام حرکت کند، «بزرگترین منکر» است و اگر در جهت دین گام بردارد، «بزرگترین معروف» خواهد بود. حضرت سیدالشهدا(ع) در تعلیل قیام خود علیه یزید فرمودند: «اُریدُ اَن آمُرَ بالمعرُوف و اَنهى عن المنکرِ»؛ من از روی طغیانگری و اوباشگری قیام نکردهام، بلکه برای امر به معروف، نهی از منکر و بازگرداندن دین به مسیر اصلی خود برخاستهام. قیام کردهام تا امت جدم را از شقاوت نجات دهم، دین محمد(ص) را احیاء کنم و مردم را به سیره رسولالله(ص) بازگردانم.
اینکه بحث امر به معروف و نهی از منکر توسط امام(ع) مطرح شده، اهمیت بسیاری دارد. در روایات نیز بر این نکته تأکید شده است؛ از جمله حضرت علی(ع) در خطبهای میفرمایند: «...همانا پیش از شما کسانی بودند که به سبب ارتکاب گناهان و عدم بازداشتن توسط رهبان و عالمان (ربّانیون و احبار)، در گناه غرق شدند و همین امر سبب نزول عذاب و عقوبت بر آنان گشت.» پس امر به معروف و نهی از منکر کنید و بدانید که فقدان این تکلیف در جامعه، زمینهساز سقوط و کیفر الهی است.
ایکنا ـ پیامدهای عدم امر به معروف و نهی از منکر چیست؟
جامعه اسلامی باید بداند که اگر جریان امر به معروف و نهی از منکر در روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آنان جاری نباشد، انسانها با عقوبت الهی روبرو خواهند شد. از همین رو، حضرت تأکید فرمودند که حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید و بر این مسئله دقت جدی ورزید؛ زیرا اگر جامعه نسبت به معروفها و منکرها حساس نباشد، ارزش و اصالت خود را از دست میدهد. جامعهای که این فرایض در آن رواج داشته باشد، جامعهای پویا و سالم است و در مقابل، جامعهای که از این تکالیف تهی باشد، دچار خطاهای بزرگی خواهد شد.
امام باقر(ع) میفرمایند: «بدترین قوم و جامعه، جامعهای است که امر به معروف و نهی از منکر را عیب بدانند». بسیار جای تأمل است که امروزه برخی چنین ترویج میکنند که در عرصه اجتماعی، هر کس نباید به کار دیگری دخالت کند؛ در حالی که اسلام چنین نمیخواهد و بر این باور است که همگان باید در سرنوشت جامعه نقش داشته باشند و دخالت کنند.
رسالت امام حسین(ع) این بود که امر به معروف و نهی از منکر را به سطح کلان حکومتی ارتقا دهد. همانگونه که آیه شریفه میفرماید: «الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ...»؛ کسانی که به آنان قدرت و حکومت داده میشود، باید سه تکلیف اساسی را به جای آورند: نخست اقامه نماز، دوم پرداخت زکات (به معنای تنظیم درست روابط اقتصادی میان مردم) و سوم امر به معروف و نهی از منکر.
«معروف» همان ارزشهای جامعه دینی و «منکر» ضدِ این ارزشهاست. اگر این بایدها و نبایدها در جامعه اسلامی اصلاح نشوند و حساسیتها بر سر آنها باقی نماند، دین تنها به یک پوسته تهی تبدیل خواهد شد. در چنین حالتی، مردم عزاداری میکنند اما غیرت دینی ندارند، نماز میخوانند اما زیر بار سلطه و زورِ سلطهگران میروند، روزه میگیرند اما نسبت به فقرا و نیازمندان بیتفاوتاند و حج میروند اما در حقیقت به سوی توحید واقعی گام برنمیدارند.
اگر امر به معروف و نهی از منکر در تمامی عرصههای بشری جاری نباشد، چیزی جز پوستهای از دین باقی نمیماند؛ چنانکه ممکن است نمازهای میلیونی در مکه برپا شود، اما حاکمیت طاغوت، استبداد و تبعیت از استعمار برقرار باشد. امام حسین(ع) نشان داد که امر به معروف و نهی از منکر باید در سطوح سیاسی، در روابط بین مردم و حکومت و در کلانساختار جامعه وجود داشته باشد؛ چرا که این امر به تقویت دینداری کمک کرده و جامعه را به صلاح و فلاح نزدیک میکند.
ایکنا ـ برخی تصور میکنند که امر به معروف و نهی از منکر صرفا توام با خشونت است، از نگاه امام حسین(ع) این گزاره چه وجهی دارد؟
شاید این خطای تفکری در بخشی از جامعه وجود داشته باشد، اما امام حسین(ع) هم در کربلا و هم در سایر ادوار زندگیشان، وظیفه خود را در تمامی سطوح بهجا آوردند؛ یعنی هم در حوزه فردی و هم در عرصه اجتماعی و حکومتی. امامی که در برابر حکومت ظالم قیام کرد، نسبت به منکرات کوچک نیز بیتفاوت نبود و با هر منکری، متناسب با اندازه و وزن آن برخورد میکرد. برخی به بهانهی تمرکز بر «منکرات بزرگ»، منکرات کوچکتر (مانند موضوع حجاب) را رها میکنند؛ اما این رویکرد درست نیست، زیرا در برابر هر منکری باید به اندازه همان منکر واکنش نشان داد.
برخی به اشتباه، با استناد به وجود گناهان کبیره، از اصلاح گناهان کوچک چشمپوشی میکنند. در روایتی نقل شده است که امام حسین(ع) به مردی که در حضور ایشان از دیگری غیبت کرده بود، فرمودند: «از غیبت پرهیز کن، زیرا غیبت، گوشت سگان جهنم است». این نشان میدهد که حضرت حتی در عرصههای کوچک اخلاقی نیز بیتفاوت نماندند و همواره در پی اصلاح جامعه بودند.
در روش امر به معروف و نهی از منکر، امام حسین(ع) به هیچ وجه بر خشونت تکیه نکردند و از آن روش استفاده نکردند؛ همانطور که در برخورد با موضوع غیبت یا در مواجهه با گناهکاران مشاهده میکنیم. برای نمونه، مرد گناهکاری خدمت حضرت رسید و عرض کرد: «من آلوده به گناهی هستم و نمیتوانم جلوی خود را بگیرم». حضرت در پاسخ، پنج چالش پیش روی او گذاشتند و فرمودند: «اگر میتوانی این پنج کار را بکن و سپس هر گناهی میخواهی انجام بده: روزی را پیدا کن که روزیبخش تو خدا نباشد و گناه کن؛ از تحت حاکمیت و فرمانروایی خدا خارج شو و هر چه میخواهی مرتکب شو؛ جایی را بیاب که خدا تو را نبیند و گناه کن؛ وقتی فرشته مرگ سراغ تو آمد، او را از خود دور کن و گناه کن؛ و هنگامی که فرشته نگهبان جهنم تو را میگیرد، از آتش جهنم خارج شو و هر چه میخواهی گناه کن». حضرت در این روایت، با زیرساختهای فکری و فرهنگی فرد مواجه میشوند و مفاهیمی چون رزق الهی، حاکمیت فراگیر خدا و حقیقت مرگ و قیامت را مطرح میکنند. اگر بحث مرگ و معاد در جامعه پررنگ شود، قدرت بازدارندگی بسیاری در برابر معاصی و عیوب اخلاقی خواهد داشت.
امام(ع) علاوه بر رویکرد عقلانی، از تحریک عواطف نیز برای بازگرداندن افراد از گناه بهره میبردند؛ حتی در برابر دشمنانی که قصد کشتن ایشان را داشتند. در عصر عاشورا، هنگامی که یاران امام به شهادت رسیدند، حضرت گهواره فرزند ششماهگان خود را بلند کردند و فرمودند: «ای مردم! آیا جویای حقی هست تا ما را یاری کند؟ آیا خداترسی هست که به یاری ما بیاید؟ آیا کسی هست که به این کودک تشنه آب دهد؟». حضرت در اینجا، با قرار دادن فرزندشان در برابر دشمن، ایشان را به حقجویی و خداترسی فرا میخوانند و درخواست آب را در قالبی از دعوت به توحید و عدالت بیان میکنند. دشمنان اما چون به این مفاهیم توجهی نکردند، مرتکب آن ظلمهای عظیم شدند. بنابراین، نگاه حضرت به امر به معروف و نهی از منکر، جامع و همهجانبه بود و به هیچ بُعدی محدود نمیشد.
امیدوارم خداوند به ما توفیق دهد تا فراتر از مناسک، به مقوله امر به معروف و نهی از منکر بپردازیم و موفق شویم این ارزشها را در تمامی عرصههای زندگی پیاده کرده و در این مسیر تلاش وافری داشته باشیم.
انتهای پیام 
