قرآن؛ کتاب تنظیمگری و تسهیلگری برای پیشرفت دنیوی و اخروی
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی «مؤلفههای حکمرانی قرآنی»، ضمن تبیین الگوی مشارکتی «صف» برای حل مسائل عمومی، بر ضرورت بهرهگیری از قرآن به عنوان آئین سیاستگذاری و تنظیمگری تأکید کرد. وی با تشریح نقش کنشگران مختلف از جمله حاکمان، مردم، علما و خانواده در نظام توحیدی، تسهیلگری برای مردم و توانمندسازی مستضعفان را از ارکان اساسی حکمرانی قرآنی برای دستیابی به حیات طیبه و پیشرفت همهجانبه دانست.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین نجف لکزایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی «مؤلفههای حکمرانی قرآنی» که هفتم تیرماه برگزار شد، به تبیین مفهوم جهاد پرداخت. وی با تأکید بر اینکه جهاد، تلاشی پرمشقت و با نیت الهی (قربة الی الله) است، اظهار کرد: اگرچه جهاد نظامی در جامعه شهرت بیشتری یافته، اما این مفهوم ابعاد گستردهای همچون جهاد علمی، اقتصادی و فرهنگی را نیز در بر میگیرد.
حکمرانی فرامرزی قرآن
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه با اشاره به نقش کلیدی خانواده در نظام حکمرانی اسلامی، به آیه «قوا انفسکم و اهلیکم ناراً» استناد کرد و افزود: گروه دیگری که در بحث حکمرانی قرآنی جایگاه ویژهای دارند، امت جهانی اسلام است؛ چرا که قرآن کریم حکمرانی را به مرزهای جغرافیایی خاص محدود نمیکند و تمامی مسلمانان را با عنوان «امت واحده» مورد خطاب قرار داده است.
وی همچنین به موضوع طواغیت و مخالفان حکمرانی اسلامی و نحوه مواجهه قرآن با آنان اشاره کرد و گفت: گروههایی نظیر منافقان، مشرکین و غاصبان در زمره این مخالفان هستند و قرآن صراحتاً دستور به اجتناب از آنان داده و میفرماید: «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ».
لکزایی در ادامه تأکید کرد: در این نظام، حاکمان مسئول اجرای عدالت و خدمتگزاری هستند و امت وظیفه مشارکت، امر به معروف و نهی از منکر و بسیج همگانی را بر عهده دارند؛ همچنین علما مسئولیت هدایت، روشنگری و تبیین دین، و قضات وظیفه دادرسی عادلانه را عهدهدار هستند. خانواده نیز مسئولیت تربیت نیروی انسانی مؤمن و سالم را برعهده دارد. در این مدل، هیچ کنشگری حق استبداد رأی ندارد و نظارت عمومی که از دلالتهای مهم امر به معروف و نهی از منکر است، چارچوب کلی تعامل میان کنشگران را تعیین میکند. در این ساختار، کنشگری یک وظیفه الهی برای عموم مردم است که هدف نهایی آن تحقق «حیات طیبه» در سطح جامعه است.
کارکردهای حکمرانی قرآنی
لکزایی در بخش دیگری از سخنان خود به تشریح کارکردهای حکمرانی از منظر قرآن پرداخت و تصریح کرد: قلب نظریه حکمرانی قرآنی، همین کارکردهای آن است. وی اولین و مهمترین کارکرد حکمرانی در معنای عام را — که شامل تمامی مراحل زنجیره حکمرانی میشود — بهرهگیری از قرآن به عنوان «آئین حکمرانی» دانست و با استناد به آیه ۵۰ سوره مائده که میفرماید: «أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ»، بر این نکته تأکید کرد.
وی در ادامه افزود: با وجود نزول قرآن و بعثت پیامبر اکرم(ص)، باز هم عدهای به دنبال قوانین جاهلیت بودند؛ لذا خداوند در این آیه پرسش میکند که آیا همچنان کسانی در طلب قوانین جاهلی و بازگشت به گذشته هستند که تنها برای استقرار نظامات جاهلی کارایی دارد؟
وی اظهار کرد: طبق تصریح قرآن، هیچکس در قانونگذاری نیکوتر از خداوند نیست، اما رجوع به حکم الهی تنها برای کسانی میسر است که به روز قیامت و ربوبیت پروردگار یقین دارند؛ چرا که اگر کسی حقیقتاً خداوند را بهعنوان «رب» بپذیرد، او را بهعنوان قانونگذار و سیاستگذار اصلی زندگی خویش نیز قلمداد خواهد کرد.
تفاوت کشف مسئله در حکمرانی توحیدی و غیرتوحیدی
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تبیین این نکته که «کشف مسئله» در رویکرد توحیدی کاملاً با رویکرد غیرتوحیدی متفاوت است، به ماجرای هابیل و قابیل اشاره کرد و گفت: در این واقعه، هابیل ریشه مسئله را با نگاهی معنوی و الهی تحلیل کرد و به قابیل یادآور شد که قبولی قربانی در گرو تقواست؛ اما در مقابل، قابیل با نگاهی ناصواب، وجود برادرش را مانع تحقق اهداف خود میدید و اقدام به حذف او کرد. امروزه نیز کسانی که در تشخیص مسائل دچار انحراف هستند، راهحلهای ظالمانه و طاغوتی ارائه میدهند که منجر به آسیب رساندن به خود و جامعه میشود.
لکزایی با تأکید بر اینکه قرآن کریم کتاب «سیاستگذاری» است، خاطرنشان کرد: آیات متعددی در سورههای انعام و نساء بر این امر دلالت دارند. بخشی از سیاستهای قرآنی، فرابخشی هستند؛ مانند امتداد توحید در تمامی عرصهها. از این رو، اسلام تأکید دارد که انسان باید در تمام ابعاد زندگی خود، آموزههای دینی را حاکم گرداند.
وی همچنین قرآن را کتاب «تنظیمگری» و «تسهیلگری» دانست و افزود: تسهیلگری در اسلام با دو مفهوم گره خورده است؛ یکی اصل «سمحه و سهله» که به معنای آسان بودن شریعت و اجرای احکام ثانویه در شرایط اضطرار است، و دیگری تسهیلگری در حکمرانی نوین که به معنای رفع موانع ساختاری، مشارکت حداکثری مردم و کاهش مداخلات دولت است. در این نگاه، به جای تمرکز بر آسانگیری فردی، بر رفع گرههای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تأکید میشود.
وی در ادامه تصریح کرد: در حکمرانی اسلامی، کارگزاران باید با زمینهسازی مناسب، تسهیلگرِ تحقق اهداف اسلامی برای مردم باشند. در این مسیر، «توفیق الهی» و «تسهیلگری انسانی» به عنوان دو بال مکمل برای حکمرانی کارآمد عمل میکنند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پایان با تأکید بر اینکه قرآن به دنبال پیشرفت توأمان دنیوی و اخروی برای همگان است، یادآور شد: هر کسی که در مسیر توحید قرار گیرد، با اقتدا به انبیاء، انگیزهای قوی برای کمک به همنوعان خود مییابد تا آنان را از شر جاهلیت رهانیده و در مسیر پیشرفت قرار دهد؛ این همان نقطهای است که «حکمرانی توحیدی» در آن متولد میشود.
انتهای پیام
