نگاهی به اهداف و عملکرد سازمان D8

سازمان D8 یا گروه هشت کشور اسلامی در حال توسعه، یک سازمان بین‌دولتی اقتصادی است که با هدف گسترش همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای عضو تأسیس شد. اعضای اولیه این سازمان شامل ترکیه، ایران، پاکستان، بنگلادش، مالزی، اندونزی، نیجریه و مصر بودند. در سال ۲۰۲۴، جمهوری آذربایجان در جایگاه عضو جدید به این سازمان پیوست و روند عضویت آن در سال ۲۰۲۵ تکمیل شد. به این ترتیب، این کشور نهمین عضو D8 شناخته می‌شود، هرچند عنوان تاریخی «D8» همچنان حفظ شده است. تأسیس این سازمان از آن نظر حائز اهمیت است که مجموع جمعیت کشورهای عضو بیش از 1/2 میلیارد نفر، معادل حدود ۶۰ درصد از جمعیت مسلمانان جهان و نزدیک به ۱۳ درصد از جمعیت کل جهان را تشکیل می‌دهد.

ایده شکل‌گیری و اهداف سازمان D8

سازمان D8 به ابتکار نجم‌الدین اربکان، نخست‌وزیر فقید و اسلام‌گرای ترکیه و با هدف گسترش همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای اسلامی در حال توسعه، به‌ویژه کشورهای مهم جهان اسلام شکل گرفت. هدف اصلی از تأسیس این سازمان، تقویت روابط اقتصادی و تجاری میان اعضا، افزایش نقش کشورهای اسلامی در حال توسعه در اقتصاد جهانی و فراهم‌کردن زمینه تعامل و گفت‌وگو با کشورهای صنعتی بود. در همین راستا، اربکان در ژوئیه ۱۹۹۶ با سفر به هفت کشور عضو، زمینه‌های لازم را برای تأسیس این گروه فراهم و سرانجام، D8 در سال ۱۹۹۷ به‌طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.

اگرچه برخی بر این باورند که اربکان در پس این ابتکار، به دنبال کاهش وابستگی اقتصادی کشورهای اسلامی به اقتصادهای بزرگ غربی و حرکت به سوی همگرایی اقتصادی گسترده‌تر در جهان اسلام بود، اما چنین اهدافی به‌صراحت در اسناد رسمی سازمان ذکر نشده‌اند. افزون بر این، با وقوع روند موسوم به «کودتای پست‌مدرن» در ترکیه در سال ۱۹۹۷ و کنار رفتن اربکان از قدرت، وی نتوانست بسیاری از ایده‌ها و برنامه‌های راهبردی خود را در سطح جهان اسلام دنبال کند. با این حال، تلاش‌های او برای ایجاد بستری به‌منظور گسترش همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای اسلامی، از مهم‌ترین میراث‌های سیاسی و فکری اربکان به‌شمار می‌رود.

D8 از زمان تأسیس، همکاری در حوزه‌های متنوعی از جمله امور مالی و بانکداری، تجارت، توسعه روستایی، علم و فناوری، توسعه انسانی، کشاورزی، انرژی، محیط زیست و بهداشت را در دستور کار خود قرار داده است. این حوزه‌ها چارچوب اصلی همکاری‌های اقتصادی و توسعه‌ای میان کشورهای عضو را تشکیل می‌دهند.

در بیانیه پایانی نخستین اجلاس سران D8 که در سال ۱۹۹۷ در استانبول برگزار شد، توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای عضو بر پایه اصولی همچون صلح به جای درگیری، گفت‌وگو به جای تقابل، همکاری به جای استثمار، عدالت به جای استانداردهای دوگانه، برابری به جای تبعیض و دموکراسی به جای ظلم مورد تأکید قرار گرفت. همچنین، در بیانیه پایانی پنجمین اجلاس سران این سازمان در بالی (۲۰۰۶)، بر تعهد اعضا به همکاری برای حل مشکل نابرابری‌های اقتصادی در داخل کشورها، توسعه همکاری در حوزه انرژی، به‌ویژه انرژی‌های جایگزین و تجدیدپذیر و تقویت نقش D8 در توسعه اقتصادی کشورهای عضو و ارتقای مشارکت آنان در تجارت جهانی تأکید شد.

ساختار تشکیلاتی سازمان D8

ساختار تشکیلاتی سازمان D8 از سه سطح اصلی تشکیل شده است. در بالاترین سطح، اجلاس سران قرار دارد که هر دو سال یک‌ بار، با حضور رهبران کشورهای عضو برگزار می‌شود و عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری در این سازمان به‌شمار می‌رود. این اجلاس جهت‌گیری‌های کلان و سیاست‌های اصلی سازمان را تعیین می‌کند. در سطح بعدی، شورای وزیران امور خارجه قرار دارد که در جایگاه مرجع اصلی تصمیم‌گیری و بررسی مسائل اجرایی و سیاستی سازمان فعالیت می‌کند. این شورا از وزرای امور خارجه کشورهای عضو تشکیل شده است و وظیفه هماهنگی و پیگیری تصمیمات اتخاذشده در اجلاس سران را برعهده دارد.

در سطح اجرایی، کمیسیون D8 قرار دارد و مسئولیت اجرای مصوبات و برنامه‌های سازمان را عهده‌دار است. این کمیسیون از نمایندگان یا کمیسرهایی تشکیل می‌شود که دولت‌های عضو آن‌ها را منصوب می‌کنند و وظیفه دارند سیاست‌ها و دستورالعمل‌های سازمان را در کشورهای خود اجرا و پیگیری کنند. علاوه بر این، دبیرخانه D8 در جایگاه نهاد هماهنگ‌کننده فعالیت‌های سازمان عمل می‌کند و دبیرکل در رأس آن قرار دارد. دبیرکل از سوی اجلاس سران، با توصیه شورای وزیران و با اجماع کشورهای عضو، برای یک دوره چهار ساله غیرقابل تمدید و براساس اصل چرخش میان اعضا انتخاب می‌شود. در میان دبیرکل‌های سازمان D8، افرادی از کشورهای عضو این مسئولیت را برعهده داشته‌اند؛ از جمله آیهان کامل از ترکیه و سید‌علی‌محمد موسوی از ایران. دبیرکل کنونی سازمان نیز سهیل محمود از پاکستان است که در دوره اخیر مسئولیت دبیرخانه را برعهده دارد.

دستاوردها و چالش‌های سازمان D8

از منظر دستاوردها، سازمان D8 موفق شده است بعضی از سازوکارهای همکاری اقتصادی میان اعضا را به مرحله اجرا برساند که مهم‌ترین آن‌ها، موافقت‌نامه تجارت ترجیحی است. همچنین، ایجاد و توسعه نهادهای تخصصی مرتبط با سازمان، از جمله مرکز تحقیقات کشاورزی و امنیت غذایی(RCAFS) در پاکستان و مرکز توسعه شرکت‌های کوچک و متوسط (SME) در نیجریه، نشان‌دهنده تلاش اعضا برای گسترش همکاری‌های فنی و توسعه‌ای در حوزه‌های گوناگون است. افزون بر این، اجرای ابتکاراتی در حوزه حمل‌ونقل و گردشگری، از جمله معرفی فرودگاه‌های منتخب کشورهای عضو با عنوان قطب‌های هوایی مشترک و تدوین طرح‌های گردشگری مشترک، از جمله طرح موسوم به «هلال ماه»، به تقویت همکاری‌های چندجانبه میان اعضا کمک کرده است.

با این حال، مهم‌ترین دستاورد D8 را می‌توان ایجاد چارچوبی پایدار برای گفت‌وگو و همکاری اقتصادی میان کشورهای عضو دانست؛ به‌گونه‌ای که این سازمان در طول نزدیک به سه دهه فعالیت، برگزاری منظم نشست‌های سران، وزیران و کارگروه‌های تخصصی را در حوزه‌هایی نظیر تجارت، انرژی، کشاورزی، امنیت غذایی، حمل‌ونقل، صنعت، سلامت و گردشگری تداوم بخشیده است.

با وجود این دستاوردها، D8 با چالش‌های ساختاری و نهادی مهمی نیز مواجه بوده است. مهم‌ترین چالش این سازمان، پایین‌بودن سطح تجارت درون‌گروهی در مقایسه با ظرفیت‌های اقتصادی و جمعیتی اعضاست. هرچند حجم تجارت درون‌گروهی از حدود ۱۴ میلیارد دلار در سال ۱۹۹۷ به حدود ۱۴۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است، اما این میزان همچنان سهم نسبتاً محدودی از کل تجارت خارجی اعضا را تشکیل می‌دهد. بسیاری از پژوهش‌ها سهم تجارت درون‌گروهی را حدود ۶ تا ۷ درصد برآورد کرده‌اند که در مقایسه با الگوهای موفق همگرایی اقتصادی، رقم پایینی محسوب می‌شود.

تفاوت ساختارهای اقتصادی، اولویت‌یافتن روابط تجاری با قدرت‌های بزرگ جهانی، گرایش بعضی از اعضا به همکاری‌های شمال ـ جنوب و نیز نبود نهادهای فراملی قدرتمند برای تضمین اجرای تصمیمات، از جمله عواملی هستند که مانع از تحقق کامل ظرفیت‌های اقتصادی سازمان شده‌اند. از این‌رو، D8 بیش از آنکه به یک بلوک اقتصادی یکپارچه تبدیل شود، بستری برای هماهنگی و گفت‌وگوی اقتصادی میان اعضا بوده است.

علاوه بر چالش‌های اقتصادی و نهادی، اختلافات سیاسی و تحولات ژئوپلیتیکی نیز بر عملکرد سازمان تأثیرگذار بوده‌اند. در مقاطع گوناگون، اختلاف دیدگاه اعضا درباره مسائل منطقه‌ای، تغییر دولت‌ها و اولویت‌های متفاوت سیاست خارجی موجب شده است، روند همکاری‌های اقتصادی با سرعتی کمتر از انتظارات اولیه پیش برود. برای نمونه، تنش‌های سیاسی میان بعضی از اعضای کلیدی، از جمله ایران، مصر و ترکیه در دوره‌های گوناگون، بر سطح همگرایی سیاسی و در نتیجه، بر میزان بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی سازمان اثر گذاشته است. در این میان، روابط ایران و مصر در جایگاه دو عضو مهم D8 اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بهبود روابط میان دو کشور می‌تواند زمینه را برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی و توسعه‌ای در چارچوب سازمان فراهم کند، در حالی‌که تداوم اختلافات سیاسی بخشی از ظرفیت‌های بالقوه سازمان را محدود می‌کند.

از سوی دیگر، تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه، به‌ویژه تنش‌های مرتبط با ایران، از جمله تحریم‌های بین‌المللی، فشارهای سیاسی و احتمال گسترش هر چه بیشتر درگیری‌های نظامی در منطقه، می‌تواند بر عملکرد اقتصادی سازمان تأثیرگذار باشد. این تأثیر عمدتاً از طریق محدودسازی تجارت، سرمایه‌گذاری، انتقالات مالی و اجرای طرح‌های مشترک اقتصادی اعمال می‌شود. با این حال، تجربه فعالیت D8 نشان می‌دهد که این سازمان تاکنون توانسته است با وجود اختلافات سیاسی و بحران‌های منطقه‌ای، چارچوب همکاری اقتصادی خود را حفظ کند. در نتیجه، هرچند تشدید تنش‌های منطقه‌ای می‌تواند روند همکاری‌های اقتصادی را با کندی مواجه کند، اما تاکنون نتوانسته فعالیت‌های سازمان را متوقف یا موجودیت آن را با چالشی جدی مواجه کند.

چشم‌انداز سازمان D8

آینده سازمان D8 تا حد زیادی به میزان توانایی اعضا در تبدیل ظرفیت‌های بالقوه اقتصادی به همکاری‌های عملی و پایدار بستگی دارد. کشورهای عضو این سازمان با برخورداری از جمعیتی بیش از یک میلیارد نفر، منابع انرژی قابل توجه، بازارهای مصرف گسترده و موقعیت‌های ژئوپلیتیکی مهم، از ظرفیت‌های چشمگیری برای گسترش تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های اقتصادی برخوردارند. در صورت اجرای مؤثرتر توافقات اقتصادی، توسعه زیرساخت‌های مالی و بانکی مشترک و کاهش موانع تجاری، D8 این ظرفیت را دارد که جایگاه خود را در زمینه یکی از مهم‌ترین سازوکارهای همکاری اقتصادی میان کشورهای اسلامی در حال توسعه تقویت کند.

با این حال، تحقق این چشم‌انداز مستلزم غلبه بر چالش‌های موجود است. تداوم اختلافات سیاسی میان بعضی از اعضا، وابستگی گسترده اقتصادهای عضو به بازارهای خارج از سازمان و تأثیرپذیری از تحولات ژئوپلیتیکی منطقه‌ای و بین‌المللی همچنان می‌تواند روند همگرایی اقتصادی را با محدودیت مواجه کند. از این‌رو، آینده D8 بیش از هر چیز به اراده سیاسی اعضا برای اجرای تعهدات، گسترش همکاری‌های اقتصادی فراتر از ملاحظات سیاسی و تقویت نهادهای اجرایی سازمان وابسته است. در مجموع، اگرچه D8 هنوز فاصله قابل توجهی با تبدیل‌شدن به یک بلوک اقتصادی منسجم دارد، اما همچنان از این ظرفیت برخوردار است که در صورت بهره‌گیری مؤثر از امکانات موجود، نقش پررنگ‌تری در اقتصاد منطقه‌ای و جهانی ایفا کند.

روی هم رفته، سازمان D8 از زمان تأسیس در سال ۱۹۹۷ با هدف گسترش همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای اسلامی در حال توسعه تلاش کرده است، بستری برای تقویت تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های توسعه‌ای میان اعضا فراهم کند. این سازمان در طول نزدیک به سه دهه فعالیت، ضمن ایجاد چارچوبی پایدار برای گفت‌وگو و هماهنگی اقتصادی، موفق به اجرای پاره‌ای ابتکارات عملی از جمله موافقت‌نامه تجارت ترجیحی و توسعه همکاری‌های تخصصی در حوزه‌هایی نظیر کشاورزی، امنیت غذایی، حمل‌ونقل و گردشگری شده است.

با این حال، پایین‌بودن سطح تجارت درون‌گروهی، تفاوت ساختارهای اقتصادی اعضا، ضعف سازوکارهای اجرایی و تأثیرپذیری از اختلافات سیاسی و تحولات ژئوپلیتیکی، از مهم‌ترین چالش‌هایی بوده‌اند که مانع از تحقق کامل اهداف اولیه سازمان شده‌اند. از این‌رو، D8 هنوز فاصله قابل توجهی با تبدیل‌شدن به یک بلوک اقتصادی منسجم دارد، اما با توجه به ظرفیت‌های اقتصادی، جمعیتی و ژئوپلیتیکی اعضا، همچنان از این قابلیت برخوردار است که در صورت تقویت همکاری‌های اقتصادی، اجرای مؤثرتر تعهدات و کاهش موانع سیاسی، نقش پررنگ‌تری در توسعه اقتصادی کشورهای عضو و ارتقای جایگاه آنان در اقتصاد جهانی ایفا کند.