چرا نظام سلطه از فرهنگ اخلاق نبوی فاصله دارد

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در تاریخ ۳۰ تیرماه در نشست علمی «حکمرانی در سیره نبوی» سخنرانی کردند. این نشست در چارچوب سلسله نشست‌های کنگره بین‌المللی «تجلی ۱۵ قرن نور نبوی در آینه علم و پژوهش» و به سازماندهی پژوهشگاه مذکور برگزار شد. متن سخنان ایشان به شرح زیر است:

واژه‌ جهاد ۳۲ بار در قرآن کریم ذکر شده و ۴۰۰ آیه در مورد جهاد داریم. همچنین واژه‌ی قتال در ۱۷ سوره، ۱۸۵ مرتبه و در بیش از ۱۳۰ آیه به کار رفته است؛ بنابراین موضوع مورد بحث، تنها در حد چند آیه نیست و این حجم از تکرار، نشان‌دهنده‌ی اهمیت و جدیت بحث امنیت در قرآن است.

علاوه بر این، واژگان متعدد دیگری نیز در رابطه با امنیت وجود دارد. لذا میان ایمان و امنیت در قرآن کریم پیوند عمیقی برقرار است و آیات مربوط به ایمان نیز در بحث جهاد و قتال کاربرد دارند.

مراحل حکمرانی امنیتی نبوی

لک‌زایی در ادامه سخنان خود اظهار کرد: نخستین مرحله، دوره صبر و تحمل است که در مکه رخ داد و در آن بازه، مسلمانان اجازه دفاع از خود را نداشتند. مرحله دوم، دوره اذن به جهاد دفاعی است که در آیه ۳۹ سوره حج به آن پرداخته شده است: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»؛ این آیه دال بر این است که خداوند یاری‌دهنده مؤمنان است.

مرحله سوم، قتال برای رفع فتنه است که آیات ۱۹۰ تا ۱۹۳ سوره بقره گواه این مدعاست: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ... وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ...». فتنه، همان ظلم و ایجاد ناامنی است که از قتل نیز بدتر است؛ زیرا در قتل، تنها یک نفر کشته می‌شود و پایان می‌یابد، اما فتنه به‌طور مستمر مانع پیشرفت جامعه و حرکت آن به سوی تعالی می‌گردد. البته اگر دشمنان از فتنه دست بردارند، نباید اقدامی علیه آنان صورت گیرد. بنابراین در این مرحله، ما از دایره دفاع فراتر رفته و وارد حوزه «دفع فتنه» شده‌ایم که مقابله با جنگ‌های نرم و شناختی را نیز در بر می‌گیرد.

همچنین در آیه ۵ سوره توبه آمده است: «فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ...»؛ طبق این آیه، مشرکانی که پیمان‌شکنی کرده‌اند، فرصت چهار ماهه دارند تا از جامعه اسلامی مهاجرت کنند و چنانچه بخواهند در این جامعه زندگی کنند، باید قوانین را بپذیرند؛ در غیر این صورت، کسی که نظم حاکم بر جامعه اسلامی را نمی‌پذیرد، می‌تواند مهاجرت کند.

در مورد اهل کتاب معاند نیز ارشاد شده است: «قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ... حَتَّىٰ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ». بر این اساس، اگر آنان بخواهند برخلاف مقررات جامعه اسلامی عمل کنند، باید با آنان مقابله شود تا پذیرای قوانین باشند. لازم به ذکر است که این آیه شامل اهل کتابی که در زندگی شخصی بر دین خود هستند اما قوانین جامعه را رعایت می‌کنند، نمی‌شود. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که فرآیند حکمرانی امنیتی در سیره نبوی، فرآیندی تدریجی و رویکردی واقع‌گرایانه است.

اصول اخلاقی در حکمرانی امنیتی نبوی

وی در ادامه تأکید کرد: خداوند در بخش بزرگی از آیات قرآن تأکید فرموده است که مبادا از حد تجاوز کنید و عدالت را در جنگ و مقاتله با کفار و مشرکین رعایت نمایید. ممنوعیت تخریب باغ‌ها و مزارع و همچنین عدم توسل به سلاح‌های کشتار جمعی در آن دوران (مانند ریختن سم در آب)، مؤید این رویکرد است.

محور دیگر این است که در فرهنگ قرآن، جهاد با قتال یکسان نیست؛ جهاد ابعادی گسترده دارد و تمامی عرصه‌های زندگی را در بر می‌گیرد. بر این اساس، امنیت اخلاقی و روحی انسان‌ها حائز اهمیتی بیشتر از امنیت ظاهری است. در مقایسه با این آموزه‌ها، آنچه امروز از سوی نظام سلطه در جهان، به‌ویژه در جنگ‌های اخیر، مشاهده می‌شود، فاصله بسیاری با فرهنگ اخلاقی و نبوی دارد. این دشمنان در غزه هیچ مرز اخلاقی را رعایت نکردند و به مزارع، شبکه‌های برق، نیروگاه‌ها، بیمارستان‌ها، کلیساها و مساجد حمله کردند. آنان در نبرد رمضان نیز به هیچ اصل اخلاقی و قوانین بین‌المللی پایبند نبودند؛ در حالی که فرهنگ اسلامی، تنها در حد مقابله به مثل و آن هم با رعایت ضوابط سخت‌گیرانه، اجازه اقدام داده است. در نتیجه می‌توان گفت، حکمرانی نبوی امری مبتنی بر واقعیات و با رعایت دقیق اصول اخلاقی است.