مدیر گروه معارف دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی تبیین کرد
هیئتهای مذهبی چگونه با نسل جدید همراه شوند؟
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی درباره چگونگی همراه شدن هیئتهای مذهبی با نسل جوان گفت: گفتمانسازی از راهکارهای کلیدی بقای هیئتهای مذهبی در عصر دیجیتال و شبکههای اجتماعی است چرا که موضوع سبک زندگی و تربیتی را در خود جای میدهد و همین میتواند بهانهای برای انتقال صحیح مفاهیم دینی و مذهبی به نسلهای بعدی و زمینهای برای ارتباطی پایدار و چند نسلی باشد.
هیئات مذهبی در سالهای اخیر با چالشهای تازهای در حوزه جذب نسل جوان، بهرهگیری از فضای مجازی و شیوههای نوین انتقال معارف دینی مواجه شدهاند و در همین راستا خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی با حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، مدیر گروه معارف دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد گفتوگویی انجام داده است که در ادامه میخوانیم؛ایکنا- هیئتهای مذهبی چگونه میتوانند با حفظ اصالت خود، با اقتضائات عصر جدید و فضای شبکههای اجتماعی نیز هماهنگ شوند؟
هیئتهای مذهبی امروز با یک چالش ظریف روبهرو هستند و آن این است که چگونه اصالت و عمق سنت عزاداری را حفظ کنند و همزمان با اقتضائات عصر جدید و زبان نسل جوان هماهنگ شوند. پاسخ در این نکته نهفته است که نسل جدید از هیئت دور نشده، بلکه منتظر یک زبان تازه و ارتباطی عمیقتر است.
در این مسیر گام نخست آسیبشناسی دقیق است؛ چراکه همه فاصلهها از یک جنس نیستند و نمیتوان برای آنها یک نسخه واحد پیچید. بخشی از جوانان با ماهیت هیئت مشکل ندارند، بلکه ذهنی پرسشگر، پرابهام و گاه بیپاسخ دارند، بنابراین پیش از هر اقدام فرهنگی باید تشخیص داد که هر گروه، نیازمند چه شیوه ارتباطی و چه زبانی است.
برای انتقال همزمان معارف دینی و فضای احساسی، هیئتها میتوانند از الگوی ترکیبی بهره ببرند، همانگونه که در برخی تجربههای موفق نیز از ظرفیت دانشگاه، حوزه، مداحان و فعالان فرهنگی بهصورت ترکیبی استفاده شده و همین موضوع به شکلگیری الگوهای تازه کمک کرده است.
گفتمانسازی از راهکارهای مهم در هیئتهای مذهبی است و شعارهایی مانند «در خیمه حسینیم، خونخواه و جانفدائیم» که در ماه محرم امسال مطرح شد، نمونه موفقی از این رویکرد بوده است. این گفتمان بسیار گسترده است و موضوع سبک زندگی و تربیت را نیز در بر میگیرد، بنابراین میتواند بهانهای برای انتقال صحیح مفاهیم دینی و مذهبی به نسلهای بعد باشد.
همچنین هیئتهایی که برای نسلهای مختلف برنامههای متناسب دارند، موفقتر عمل میکنند. ایدههایی مانند «خیمه کودک»، حضور اعضای خانواده در همه ردههای سنی و طراحی برنامههای جذاب برای هر گروه، زمینهساز شکلگیری ارتباطی پایدار و چندنسلی است.
ایکنا- بسیاری معتقد هستند در پخش زنده مراسمها توسط هیئتهای مذهبی، مصادیق و حالوهوای مراسم بهخوبی منتقل نمیشود؛ نظر شما چیست؟
تجربه نشان داده است پخش زنده، هرچند میتواند مخاطبانی را که امکان حضور فیزیکی ندارند به مراسم متصل کند، اما بهندرت میتواند حالوهوای حضوری و عاطفی را منتقل کند، با این حال نباید از ظرفیتهای این فضا غافل شد. شبکههای اجتماعی از طریق اشتراکگذاری مطالب، پخش زنده راهپیماییها و پرداختن به زوایای پنهان حوادث تاریخی میتوانند به تقویت باورپذیری مذهبی جوانان و برجستهسازی وحدت مسلمانان کمک کنند.
پخش زنده باید با طراحی خلاقانه همراه شود و صرفاً به انتقال تصویر و صدا محدود نماند، زیرا استفاده از زاویههای مختلف، نمای نزدیک از حالات چهره شرکتکنندگان و همراهی با توضیحات تکمیلی میتواند بخشی از فضای گمشده را جبران کند. با این حال هرگز نباید پخش زنده را جایگزین حضور فیزیکی دانست، بلکه باید آن را پلی برای جذب مخاطبان جدید بهسمت حضور در مراسم دید.
ایکنا- فضای مجازی بر ارتباط میانفرهنگی هیئتهای مختلف در کشورهای گوناگون چه تأثیراتی داشته است؟
فضای مجازی پنجرهای گسترده به روی ارتباطات میانفرهنگی هیئتها گشوده است و با از میان برداشتن مرزهای جغرافیایی، امکان تبادل تجربه، اشتراکگذاری محتوای مذهبی و هماهنگی در مناسبتهای مختلف را فراهم کرده است. نتایج پژوهشها نشان میدهد این ارتباطات بیش از آنکه به واگرایی دامن بزند، به همگرایی انجامیده است و شبکههای اجتماعی با انتشار اشتراکات مذهبی و فرهنگی مسلمانان، به برجستهسازی وحدت و همدلی کمک کردهاند.
با این حال چنین فضایی خالی از چالش نیست، زیرا تفاوتهای فرهنگی، زبانی و حتی رویکردهای متفاوت در برگزاری مراسم، گاه میتواند سوءتفاهمهایی ایجاد کند که با مدیریت صحیح و تقویت گفتوگوهای میانفرهنگی میتواند بستر مؤثری برای تقویت هویت شیعی در سطح جهانی باشد.
ایکنا-مهم ترین دلایل گرایش یا گریز نسل جوان از هیئتهای مذهبی چیست؟ به نظر شما آیا هیئتهای مذهبی توانستهاند به نیازهای عاطفی، معنوی و اجتماعی جوانان پاسخ دهند؟
این مسئله پیچیده و چندلایه است، زیرا بخشی از نوجوانان و جوانان پیش از آنکه فرصت گفتوگو با خانواده، معلم یا محیطهای فرهنگی را پیدا کنند، در معرض روایتهایی قرار میگیرند که از طریق شبکههای اجتماعی و چهرههای اثرگذار رسانهای به آنها رسیده است.
به طور کلی دلایل گریز نسل جدید را میتوان در چند دسته خلاصه کرد؛ نخست، نبود پاسخ به پرسشهای بنیادین است و لازم است جوانان پیش از ورود به بحثهای دینی و آیینی، درباره مفاهیمی مانند عدالتخواهی، آزادی، هویت و معنای زندگی گفتوگو کنند. دوم، کمحوصلگی ناشی از زیست مجازی است به گونهای که مخاطب امروز با عادت به محتوای فشرده و سریع، علاقه دارد محتوای اصلی را در کوتاهترین زمان ممکن دریافت کند.
دلیل سوم نیز نبود برنامههای متناسب با گروههای سنی مختلف است. بسیاری از هیئتها فاقد برنامههای گذار و پلهایی برای نوجوانانی هستند که بهتازگی قصد ورود به فضای هیئت را دارند، در حالی که شکلگیری فهم دینی یک فرایند تدریجی است و به تجربه، استمرار و همراهی نیاز دارد.
ایکنا- آیا هیئتهای مذهبی توانستهاند نیازهای عاطفی، معنوی و اجتماعی جوانان را پاسخ دهند؟
در سطح محدود و در برخی هیئتهای موفق، پاسخدهی خوبی صورت گرفته است، اما در سطح کلان فاصلهای جدی وجود دارد، با این حال نباید تمام تغییرات رفتاری نسل جدید را به تفاوت ذاتی میان نسلها نسبت داد، زیرا نوجوانان و جوانانی وجود دارند که در خانوادههای همراه و هیئتهای پویا رشد کردهاند و تفاوت معناداری با نسلهای قبل ندارند.
ایکنا- به نظر شما هیئتهای مذهبی باید بهصورت مستقل و خودگردان مدیریت شوند یا تحت نظارت نهادهای دینی و حکومتی؟
پاسخ دقیق به این پرسش در یک الگوی ترکیبی نهفته است؛ هیئتها باید خودگردان و مردمی باقی بمانند، اما تحت نظارت، هدایت و پشتیبانی نهادهای دینی و حکومتی قرار داشته باشند. استقلال هیئتهای مذهبی میتواند خلاقیت و نوآوری را تقویت کند و با توجه به اینکه از سرمایه اجتماعی بالایی برخوردار هستند، این خودگردانی، حس مالکیت و تعهد را در میان اعضا تقویت میکند.
سه اصل هدایت، نظارت و پشتیبانی از هیئتها مورد تأکید رهبر شهید بوده است، اما این نظارت نباید سلبی و دستوری باشد، بلکه باید جنبه حمایتی و جهتدهی داشته باشد. مهمترین کارکرد آن نیز جلوگیری از ورود تحریفات و خرافات، ارتقای سطح معرفت دینی و اطمینان از همسویی با ارزشهای نظام اسلامی است.
همچنین تجربه استفاده از شوراهای هیئتهای مذهبی بهعنوان یکی از بهترین سازوکارهای نظارتی مطرح شده است؛ به این معنا که اعضای هیئت بر عملکرد خود نظارت کرده و گزارش اقدامات خود را ثبت کنند. چنین روشی نظارت بر هزاران هیئت مذهبی را بدون صرف هزینههای سنگین و بوروکراسی پیچیده، ممکن میسازد.
نکته مهم این است که استقلال بیحدومرز ممکن است به انحرافات فکری یا ورود جریانهای سیاسی خاص منجر شود و در مقابل، نظارت دستوری و سختگیرانه نیز روح خودجوشی مردمی را از هیئتها میگیرد، بنابراین تعادل میان نظارت حمایتگرانه و پشتیبانی معنوی، در کنار استقلال اجرایی و خلاقیت مردمی کلید موفقیت هیئتهای مذهبی است.
انتهای پیام 
