آیتالله محلاتی تبیین کرد
چرا قیام امام حسین(ع) پاسخ به توهم «حفظ نظم» بود
آیا سکوت در برابر حاکم جائر، به بهانه «حفظ وحدت و نظم» واجب است؟ از ابنخلدون تا شارحان نهجالبلاغه، بسیاری سعی کردهاند قیام امام حسین(ع) را با ترازوی «مصلحت نظم» بسنجند و حتی جنایت عاشورا را توجیه کنند. اما آیا نظم بهتنهایی ارزشی دارد یا تنها در خدمت عدالت معنا مییابد؟آیتالله محلاتی، با بررسی آرای علامه طباطبایی و تحلیل خطبههای حضرت علی(ع)، به این پرسش پاسخ داد که چرا قیام علیه استبداد، نه تنها مخل نظم نیست، بلکه تنها راه نجات جوامع اسلامی از زنجیرهای استبداد است.
به گزارش ایکنا، آیتالله محمد سروش محلاتی؛ استاد حوزه در نشست علمی «تعارض نظم و عدل در فقه عاشورا» به مناسبت محرم در مؤسسه فهیم در قم در دو بخش به ایراد سخن پرداخت. متن بخش اول سخنان وی به شرح زیر است:پیامدهای قداست نظم در جوامع اسلامی
تاریخ مسلمانان و جوامع اسلامی نیز گواه آن است که «نظم» بهعنوان مقصودی مقدس تلقی شده و ارزشهایی چون «عدالت» و «آزادی» در پای آن قربانی شدهاند. جوامع اسلامی به دلیل غلبه چنین اندیشههایی، هزینههای گزافی را در طول تاریخ پرداختهاند و آثار این رویکرد همچنان در وضعیت امروز آنها مشهود است.
ابنکثیر در تأیید دیدگاه خود به روایتی استناد میکند که بر اساس آن، هر کس در جامعه سخنی بزند که موجب اختلاف و تفرقه شود، باید کشته شود. در این استدلال، نه منطق و استدلال فرد معترض مورد توجه است و نه صلاحیت حاکم؛ بلکه تنها «قداست نظم» اهمیت دارد. احمد بن حنبل نیز در «مسند» خود به روایتی استناد کرده که منسوب به پیامبر(ص) است و در «صحیح مسلم» نیز آمده است: «.. اَتَاکُمْ وَاَمْرُکُمْ جَمِیعٌ علی رَجُلٍ وَاحِدٍ یُرِیدُ اَنْ یَشُقَّ عَصَاکُمْ او یُفَرِّقَ جَمَاعَتَکُمْ فَاقْتُلُوهُ....» (هرگاه در حالی که امر شما یکپارچه تحت فرمان یک نفر است، کسی بیاید که بخواهد اتحاد شما را بشکند یا جمعیت شما را متفرق کند، او را بکشید).
این روایات در منابع معتبر عامه ذکر شده است و در همین راستا، برخی افراد نادان و عنود با استناد به چنین مطالبی ادعا کردهاند که امام حسین(ع) با «شمشیر جدش» کشته شده است؛ بدین معنا که شهادت ایشان طبق دستور پیامبر(ص) بوده و از این طریق سعی کردهاند این جنایت عظیم را توجیه کنند.
ابنکثیر در تأیید دیدگاه خود به روایتی استناد میکند که بر اساس آن، هر کس در جامعه سخنی بزند که موجب اختلاف و تفرقه شود، باید کشته شود. در این استدلال، نه منطق و استدلال فرد معترض مورد توجه است و نه صلاحیت حاکم؛ بلکه تنها «قداست نظم» اهمیت دارد. احمد بن حنبل نیز در «مسند» خود به روایتی استناد کرده که منسوب به پیامبر(ص) است و در «صحیح مسلم» نیز آمده است: «.. اَتَاکُمْ وَاَمْرُکُمْ جَمِیعٌ علی رَجُلٍ وَاحِدٍ یُرِیدُ اَنْ یَشُقَّ عَصَاکُمْ او یُفَرِّقَ جَمَاعَتَکُمْ فَاقْتُلُوهُ....» (هرگاه در حالی که امر شما یکپارچه تحت فرمان یک نفر است، کسی بیاید که بخواهد اتحاد شما را بشکند یا جمعیت شما را متفرق کند، او را بکشید).
این روایات در منابع معتبر عامه ذکر شده است و در همین راستا، برخی افراد نادان و عنود با استناد به چنین مطالبی ادعا کردهاند که امام حسین(ع) با «شمشیر جدش» کشته شده است؛ بدین معنا که شهادت ایشان طبق دستور پیامبر(ص) بوده و از این طریق سعی کردهاند این جنایت عظیم را توجیه کنند.
شیعه مخالف قداست نظم است
اما در دیدگاه شیعی، موضوع به این صورت نیست و نه چنین پیشینهای وجود دارد و نه مستنداتی در این راستا یافت میشود. مسئله از منظر شیعی از دو جنبه قابل بررسی است؛ نخست، جنبه عقلی که در واقع بحث از «تزاحم میان مصلحت عدالت و مصلحت نظم» است. بدین معنا که اگر برقراری عدالت موجب بههمریختگی نظم شود، یا برعکس، حفظ نظم منجر به آسیب دیدن عدالت گردد، این تزاحم باید بر اساس اولویت و اهمیت هر یک از این دو مصلحت حلوفصل شود. این منطق کاملاً روشن است؛ لذا نمیتوان به صورت کلی ادعا کرد که نظم همواره تقدم دارد و باید نظم سیاسی را به هر قیمتی — حتی در صورت ظلم حاکم — حفظ کرد. در بسیاری از موارد، مصلحت بههمزدن نظم موجود و اعتراض، بسیار والاتر است، زیرا از این طریق میتوان از مفاسد گستردهتری جلوگیری کرد؛ بنابراین، نمیتوان نظم را در هر شرایطی امری مقدس دانست.
علاوه بر این، میدانیم که «نظم» فاقد ارزش ذاتی است، در حالی که «عدل» دارای ارزش ذاتی است. قاعدتاً عدل نباید با نظم در تعارض باشد؛ چرا که ما برای نظم سیاسی ارزش قائلیم، زیرا در پرتو آن امنیت برقرار شود، حقوق انسانها رعایت گردد، جلوی تعدی و ظلم گرفته شود و در نهایت عدالت برقرار شود. بنابراین، امری که ارزش بالذات ندارد (نظم)، قابل مقایسه با امری نیست که ارزش ذاتی دارد (عدالت). در واقع، نظم تنها به اندازه کاربردش در راستای تحقق عدالت، ارزش و جایگاه مییابد.
علاوه بر این، میدانیم که «نظم» فاقد ارزش ذاتی است، در حالی که «عدل» دارای ارزش ذاتی است. قاعدتاً عدل نباید با نظم در تعارض باشد؛ چرا که ما برای نظم سیاسی ارزش قائلیم، زیرا در پرتو آن امنیت برقرار شود، حقوق انسانها رعایت گردد، جلوی تعدی و ظلم گرفته شود و در نهایت عدالت برقرار شود. بنابراین، امری که ارزش بالذات ندارد (نظم)، قابل مقایسه با امری نیست که ارزش ذاتی دارد (عدالت). در واقع، نظم تنها به اندازه کاربردش در راستای تحقق عدالت، ارزش و جایگاه مییابد.
دیدگاه علامه طباطبایی در مورد مقابله با حاکم جائر
مطالب مرتبط
