استفاده از متخصصان علوم در خوانش قرآن؛ اقتضای نگاه صحيح به آن

گروه انديشه: نگاه درست به قرآن می‌طلبد كه ما بعضاً از دانشمندان مختلف دعوت كنيم تا قرآن را از منظر خودشان ببينند و محصولی را كه اين‌گونه مطالعات می‌دهند، در يك نگاه جامع بعدی وارد كنيم و اين چيزی است كه در استفاده‌های ما از قرآن بسيار مؤثر خواهد بود.

حجت‌الاسلام و المسلمين محمدباقر قيومی، عضو هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالميه در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، با اشاره به سخنی منسوب به حضرت اميرالمؤمنين(ع) كه عجايب قرآن را بی‌انتها خوانده‌اند، گفت: ما هر روز كه به قرآن برمی‌گرديم، به دليل اين‌كه قرآن يك معجزه زنده است، استفاده تازه‌ای از آن خواهيم داشت و نگاه جديدی برای ما حاصل می‌شود.

قيومی بر همين اساس خواستار دعوت از متخصصين علوم برای مطالعه و بررسی قرآن شد و بيان كرد: فرد مفسر ممكن است از بسياری از مسائل آگاه نباشد، اما متخصصانی كه از ديگر علوم به قرآن مراجعه می‌كنند، می‌توانند به دليل اين‌كه ذهن‌شان آغشته به برخی سؤالات است، چيزهايی را در آن ببينند كه ديگران نمی‌توانند ببينند. برای مثال خيلی جالب است كه ما در قرآن 13 نوع باد داريم و يك نفر كه از حوزه زمين‌شناسی به اين آيات قرآن مراجعه می‌كند، می‌تواند معنای ديگری از آن‌ها استفاده كند و واژه‌هايی كه در اين آيات می‌آيد، می‌تواند برای او بار ديگری داشته باشد كه طبعاً برای كسی كه در اين حوزه نيست، نخواهد داشت.

ضرورت به كار بستن كمال احتياط در ورود علوم به مطالعه قرآن

وی البته به كار بستن كمال احتياط را برای ورود به اين حوزه ضروری دانست و اظهار كرد: اين كار يكی از كارهايی است كه هم بايد انجام شود و هم بايد در انجام آن احتياط ورزيده شود و وجه احتياط آن در اين است كه ممكن است متخصصان ديدگاه‌های يك علم را بر قرآن تحميل كنند يا اين‌كه به نحوی شتابزده و بدون اين كه استظهارهايی از قرآن صورت بگيرد، در تفسير قرآن ورود كنند.

مطالعه قرآن با علم، با ذهنی آغشته به سؤالات علمی و خالی از نظريه و ارزش‌گذاری

قيومی در پاسخ به اين‌كه چگونه می‌توان از اين آسيب بركنار ماند، گفت: در واقع متخصصان و دانشمندان بايد با نگاه و منظر خود به قرآن رجوع كنند و در عين حال كه نگاه خود را از علمی خاص می‌گيرند، اما ارزش‌گذاری‌ها و داوری‌های آن علم را بايد كنار بگذارند. فی‌المثل اگر فردی فيلسوف است، می‌تواند با كنار گذاشتن داوری‌های فلسفی و بر اساس روش فلسفی به قرآن مراجعه كند و استفاده‌های متفاوتی از آن ببرد.

اين مدرس حوزه و دانشگاه همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا مفاهيم مطرح در علوم، به نگاه و منظر آن‌ها شكل و قالبی خاص نمی‌دهد و از اين رو تفسيری خاص را بر قرآن تحميل نمی‌كند؟ بيان كرد: اين نكته قابل قبول است كه مفاهيم هم بسياری از اوقات گران‌بارتر از نظريه هستند و از دل يك نظريه بيرون می‌آيند و توسط يك نظريه پشتيبانی می‌شوند و به سمت آن فلش دارند، و لذا ما نمی‌گوئيم كه مفاهيم و تعاريف را هم از علوم وارد كنيم، بلكه ما بايد ذهنمان را به علم آغشته كنيم، ولی از نظريه‌های علم و ارزش‌گذاری‌های آن بيرون بياييم و ببينيم كه خود قرآن چه می‌گويد.

قرآن؛ مجموعه‌ای خودبسنده و دارای سبک ویژه در رسیدن به معنا

وی با بيان اين‌كه خود قرآن مجموعه‌ای است كه می‌تواند خود را اداره كند، در توضيح اين معنا اظهار كرد: قرآن به شما در بيان و در فهم روش می‌دهد و سبك آن در اين كه چگونه به معنا برسيد، سبك ويژه‌ای است، اما اين به اين معنا نيست كه من بدون دريافت علمی بتوانم برخی از مباحث قرآن را بفهمم.

قيومی ادامه داد: مسلماً يك فقيه آيات فقهی را خوب می‌فهمد، يك متكلم آيات كلامی را خوب می‌فهمد و يك زمين‌شناس آيات زمين‌شناسی را، و يك منجم، يك فيزيولوژيست و ... اين‌ها همه می‌توانند كمك كنند، ولی هيچ كدام از آن‌چه آن‌ها می‌گويند، تفسير نيست؛ اين‌ها بخش‌های مختلف جورچين هستند و هر كدام تكه‌ای از كيك را به ما تحويل می‌دهند و آن شكل نهايی در محصول مجموعه است كه به دست می‌آيد.

خداوندی كه عقل را آفريده است چه نيازی است كه مطالب علمی را در قرآن نيز بيان كند؟

وی همچنين در مورد اين اشكال كه خداوندی كه عقل را آفريده است، چه نيازی است كه مطالب علمی را در قرآن نيز بيان كند، گفت: ما در قرآن منفعليم و ابتكار عمل به دست آسمان و خداوند است و خداوند متعال است كه مشخص می‌كند كه چه چيزی را در قرآن بايد بگويد يا نه، اما از طرف ديگر اين اشكال نيز اشكال به جايی به نظر می‌رسد و به نظر می‌رسد كه ما بايد علوم را از طريق فعاليت عقلی و رشد عقل تجربی كسب كنيم؛ عقلی كه خداوند آن را آفريده و آن را قدرت داده است كه حقايق و قوانين موجود در طبيعت را به وسيله آن كشف كند.

وی ادامه داد: اما مسئله اين است كه قرآن كتاب هدايت است و خداوند متعال بر اساس مصلحتی كه می‌بيند و علمی كه به كل عالم دارد تشخيص می‌دهد كه اين هدايت يك سری مقارنات و ملازمات و مقدماتی دارد و اين‌ها را در قرآن نيز ذكر می‌كند؛ به دليل اين‌كه اين‌ها نه فقط متعلق عقل و يا عقل تجربی، بلكه در يك مرحله مربوط به هدايت نيز هستند.

وی افزود: بنابراين اگر گفته شود واژه «شیء» در تعبير «تِبْیَانًا لِّكُلِّ شَیْءٍ؛ روشنگر هر چيزى است» (نحل/89) شیء مربوط به هدايت است و در قرآن نبايد به سراغ چيز ديگری رفت، بايد گفت كه بله اين حرف درستی است، اما خيلی اوقات ما نمی‌دانيم كه آن چيزی كه مربوط به هدايت است چيست و خود هدايت هم مقدماتی دارد.

وی به عنوان مثال به تأكيدات قرآن بر عنصر غذا اشاره كرد و گفت: قرآن در رابطه با انواعی از غذاها سخن گفته و حتی دستور داده است كه «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ؛ پس انسان بايد به خوراك خود بنگرد»(عبس/24) و اگر كسی در حوزه مطالعات غذايی وارد مطالعه قرآن شود، چيزهايی را می‌بيند كه در نگاه من نيست. همچنان كه افرادی در زمينه نجوم استفاده‌های بسيار جالبی از قرآن می‌كنند.

وی با بيان اين كه قرآن مال گروه خاصی نيست، گفت: قرآن مال بشريت است و آن چه كه هدايت بشريت و رحمت برای بشريت در آن است، در قرآن آمده است و آگاه شدن از اين كه چه چيزی باعث رحمت و هدايت بشر است نياز به نگاه درست به قرآن دارد.

وی افزود: نگاه درست به قرآن می‌طلبد كه ما بعضاً از دانشمندان مختلف دعوت كنيم تا بيايند و بنشينند و قرآن را از منظر خودشان ببينند و محصولی را كه اين گونه مطالعات می‌دهند، در يك نگاه جامع بعدی وارد كنيم. اين چيزی است كه به نظر می‌رسد در استفاده‌هايی كه ما از قرآن می‌توانيم داشته باشيم بسيار مؤثر خواهد بود.