17 جلد از جامعترین دانشنامه فلسفه سیاسی جهان اسلام منتشر شد
گروه اندیشه: مجموعه ۳۰ جلدی دانشنامه «سیر مفهومی فلسفه سیاسی اسلامی» با نظارت حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه و علیاکبر علیخانی از جمله طرحهای مهم و ملی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه است که حدود یک سال ونیم از شروع آن میگذرد و مقارن با روزجهانی فلسفه ۱۷ جلد آن رونمایی شد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، مقارن با روز جهانی فلسفه، اتفاق مهمی در عرصه فلسفه سیاسی در کشور رخ داد و آن، رونمایی از مجموعه 17 جلدی فلسفه سیاسی اسلام در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران بود. این اثر که با نظارت حجتالاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه و علیاکبر علیخانی در مدت یکسال و نیم انجام شده است، بخش اول از مجموعه 30 جلدی است که روند تدوین و تألیف آن ادامه دارد.
براساس این گزارش، در مقدمه این کتاب آمده است: از جمله طرحهای مهم کلان و ملی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه که حدود یک سال و نیم از شروع آن میگذرد و در صدد تبیین و تحلیل یکی از فلسفههای مضاف در گستره دانش و تمدن اسلامی است، طرح «سیر مفهومی فلسفه سیاسی اسلامی» میباشد.
درباره ضرورت انجام این طرح عنوان شده است: ضرورت انجام طرح از آنجا ناشی میشود که رشد دانش و فلسفه بهصورت انباشتی و مرحلهای صورت میگیرد و دستاوردهای علمی فلاسفه و دانشمندان در هر دوره، مبتنی بر دستاوردهای دورههای قبلی است و البته متناسب با زمان بازخوانی شده است، با افزوده شدن مباحث و مطالب جدید به آن، دانش و تفکر بشر یک گام ارتقاء مییابد. بر این اساس شاید بتوان گفت، رشد دانش و اندیشه در هر دوره منوط به شناخت مبانی علمی و فلسفی و دستاوردهای فلاسفه و دانشمندان گذشته در هر دوره تمدنی است.
هماکنون ما در زمانی به سر میبریم که به شدت به تولید نظریات جدید در حوزه فلسفه سیاسی با شرایط بومی و مبانی تمدنی خود نیازمندیم. احیای تمدن اسلامی یا بنیانگذاری تمدن جدید اسلامی ایرانی که به اعتقاد برخی در قرن اول این دوره به سر میبریم، به نظریههای مبنایی فراوانی نیاز دارد که بخش عمده آن را باید در فلسفه سیاسی جستجو کرد.
ارائه روزآمد و کارآمد این نظریهها، منوط به شناخت میراث فلسفی و تمدنی گذشته در این حوزه است، در حالی که ما دانش و اطلاعات عمیق و گستردهای در خصوص فلسفه سیاسی مسلمانان یا فلسفه سیاسی در جهان اسلام نداریم. گام اول و ضروری، شناخت میراث فکری و فلسفی دانشمندان و فیلسوفان مسلمان در زمینه فلسفه سیاسی است. بنابراین طرح کلان پژوهشی «سیر مفهومی فلسفة سیاسی اسلامی» در صدد است مجموع دیدگاهها و نظریههای فلاسفه مهم مسلمان را در طول تاریخ فلسفه اسلامی مورد شناخت، بازخوانی و تحلیل قرار دهد.
در علوم جهان اسلام، مباحث فلسفی و کلامی به هم آمیخته است و حتی گاهی سایر معارف دینی نیز در آنها وارد میشود. به همین دلیل ممکن است گاهی مباحثی که ماهیت فلسفی دارند در قالب مباحث کلامی، اصولی، عرفانی، تفسیری و... مطرح شوند. ما باید شاخصها و در نهایت تعریف خاص خودمان را از «فلسفه سیاسی» و مباحث آن ارائه دهیم.
عجالتاً روشن است که اصطلاح «فلسفه» در این ترکیب، هم روش را نشان میدهد، هم سنخ مباحث را. با این واژه، معلوم میشود که روش، عقلی و استدلالی است. این اصطلاح همچنین سنخ مباحث سیاسی اجتماعی را از سطح مباحث اندیشه سیاسی عمیقتر میکند، و به مسایل هستی شناسی، معرفتشناختی، وجودشناختی، انسانشناسی، جامعهشناسی، وظیفهشناختی و ... «با قید سیاسی اجتماعی» توجه میکند تا با فلسفه محض درنیامیزد.
در بخش دیگری از این کتاب میخوانیم: پسوند «سیاسی» روشن میکند که در فلسفه سیاسی فقط به آن دسته از مسایل فوق، آنهم به روش استدلالی و عقلی توجه میکنیم که به نوعی «ابعاد سیاسی اجتماعی» داشته باشد، یا بتوان آن را با مباحث سیاسی اجتماعی ربط داد. بر این اساس، نوع مباحث فلسفه سیاسی از عمیقترین و کلانترین مباحث جهان هستی، قابل ارتباط با مباحث سیاسی اجتماعی، آغاز میشود و تا جزییترین موضوعات سیاسی اجتماعی که به روش فلسفی مورد بحث قرار گرفته باشند را شامل می شود.
تفکیک بین مباحث «اندیشه سیاسی»، «فقه سیاسی»، «کلام سیاسی» و... با «فلسفه سیاسی» و نه حوزههای این علوم ضروری است. چون ممکن است بحثی با ماهیت و صبغه فلسفی در قالبهای کلام یا فقه مطرح شده باشد. معیار نهایی ما برای انتخاب دانشمندان و مباحث آنها، به نوع و ماهیت بحث برمیگردد،
در بخش دیگری میخوانیم: اگر ماهیت و نوع بحث متفکر، «فلسفه سیاسی اجتماعی» بود آن را برمیگزینیم؛ فارغ از اینکه شهرت، دانشمند، فیلسوف، فقیه، عارف، متکلم یا ... باشد، بر این اساس، به عنوان مثال شاید بتوان بعضی مباحث اصول فقه را از سنخ مباحث فلسفی به شمار آورد. در اینجا برخی معیارهای اولیه برای انتخاب مباحث فلاسفه و دانشمندان به این شرح بوده است؛ «مباحث دارای رویکرد عقلی و استدلالی باشند»، «به پرسشها یا موضوعات کلان و اساسی حوزه سیاست و اجتماع پرداخته باشند»، «مباحث در صدد فهم ماهیت امور سیاسی اجتماعی برآیند»،
همچنین، «مباحث مطرح شده یا نتایج آنها، با نظام معرفتی گستردهتر یا باورهای کلیتر قابل ارتباط باشند» «مباحث سیاسی اجتماعی مطرح شده، به لایههای عمیق تر مثل ماهیت موضوعات و پدیدهها نیز پرداخته باشند»، «مباحث سیاسی مطرح شده یا نتایج آنها، قابل ارتباط با مباحث عقلی و استدلالی متافیزیکی باشند.»، «مباحث به صورت عقلانی تلاش کرده باشند تا نظرات و باورهای سیاسی را به معرفت سیاسی و شناخت تبدیل کنند» از مهمترین این معیارها میباشند.
این طرح به لحاظ شکلی و روشی به صورت منحصر به فرد اجرا میشود و میتواند فواید و نتایج چند منظورهای در پی داشته باشد. برخی ویژگیهای بارز و گاهی منحصر به فرد این طرح، به شرح زیر است:
تمرکز طرح، منحصراً بر فلسفه سیاسی اسلامی است. تحقیق به صورت مفهومی انجام میشود به این صورت که هر کدام از مفاهیم مورد نظر به صورت مستقل در دیدگاه فیلسوفان مورد مطالعه بحث میشود، این شیوه بحث ضمن اینکه میتواند سیر تحول علمی آن مفهوم را در دیدگاه فیلسوفان مختلف نشان دهد، امکان تطبیقی بودن دیدگاههای آنان را نیز فراهم ساخته است.
آثار مهم فیلسوفان مورد بحث، به صورت جداگانه و به طور دقیق بررسی شده و کلیه مباحث و موضوعات سیاسی از آنها استخراج و طی چند مرحله و طبق روشها و استاندارهای خاصی طبقهبندی گردیده است.
در فرایند طبقهبندی و تنظیم مباحث استخراج شده، بیش از شصت فیلسوف و هفتصد اثر اصلی آنان مورد مطالعه قرار گرفته و مباحث سیاسی استخراج شده در قالب بیش از چهل هزار فیش طبقه بندی گردیده است. باتوجه به اینکه هر متن گزینش شده در قالب فیش دلالتهای مختلفی دارد و در چند مفهوم و موضوع میتواند مورد استفاده قرار گیرد، پس از کلید واژهگذاری و طبقه بندی مجدد، هم اکنون حدود چهارصد هزار فیش در اختیار پژوهشگران قرار دارد.
برای مراجعه به آثار فیلسوفان و استخراج مباحث سیاسی، به صورت پیشینی، واژهها و مفاهیم مشخص نشدند، چون این امر ذهن محقق را جهت میداد که فقط به دنبال مباحثی در خصوص مفاهیم و موضوعات تعیین شده باشند و فقط این موضوعات را استخراج کنند، بلکه به پژوهشگران تأکید گردید که کاملاً آزاد، هر مطلبی را که به نحوی به موضوعات سیاسی اجتماعی مربوط میشود، انتخاب کنند، این امر امکان نوآوری تحقیق و کشف مفاهیم جدیدی را که مختص فلسفه سیاسی اسلامی است، بالا میبرد.
در استخراج دیدگاههای فیلسوفان تأکید شده است که پژوهشگران با نگاه حداکثری وارد آثار فیلسوفان شوند و حتی موارد مشکوک و یا مواردی را که دلالت ضعیف دارند، گزینش کنند. اگرچه این شیوه هزینه طرح را افزایش میداد اما جاافتادگی مطالب را به حداقل میرساند، ضمن اینکه بعداً امکان حذف وجود داشت. سعی شده است موضوعات فلسفه سیاسی در طول تاریخ و تمدن اسلامی، با رویکرد امروزی بازخوانی شوند و حتی الامکان مباحث با صبغه کاربردی برای شرایط امروز مطرح گردند.
یادآور میشود، 17 جلد از مجموعه 30 جلدی دانشنامه «سیر مفهومی فلسفه سیاسی اسلامی» با نظارت حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه و علیاکبر علیخانی، به همت مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه منتشر شده است.
