«تاریخ علمای خراسان»؛ اثری جامع در باب علمای خراسان

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز پژوهشی میراث مکتوب، توجه به علم رجال و شناخت مردان نامی در هر رشته‌ای از علوم از دیرباز مورد توجه بوده است. در فرهنگ اسلامی نیز کتب بسیاری در این باب تألیف شده که به شناسایی بزرگان یک سرزمین در دوره‌ای خاص، یا در علوم و فنون خاص می‌پردازند. کتب تراجم و انساب، تذکره‌های شاعران، هنرمندان، عالمان دینی، دانشمندان و غیره در این زمره قرار می‌گیرند.

توجه به این مقوله در دوران مختلف فرهنگ اسلامی، متناسب با شرایط و ویژگی های طبقات و اصناف گوناگون مردم متغیر بوده، اما هرچه به دوران متاخرتر نزدیک می شویم علاقه به حفظ و ثبت رجال در رشته های گوناگون بیشتر و به تبع کتبی که در این زمینه تالیف می شود زیادتر است.

در عصر قاجار و خصوصاً دورۀ طولانی مدت پادشاهی ناصرالدین شاه، توجه به نگارش کتب تراجم و رجال افزونی گرفت. این کار به همت وزیرانی دانشمند همچون اعتضاد السلطنه به صورت گروهی و دسته جمعی پیگیری می‌شد و به عنوان نمونه می‌توان از کتاب رجالی «نامۀ دانشوران ناصری» در این عهد یاد کرد. یکی از کارهایی که اعتضاد السلطنه درصدد انجام آن برآمد تدوین کتب رجال مربوط هر منطقه از ایران بود. قرعه آغاز این کار به نام خراسان افتاد و زمینه نگارش تاریخ علمای خراسان فراهم شد.

ماجرای نگارش تاریخ علمای خراسان از این قرار بود که اعتضاد السلطنه وزیر علوم وقت، طی نامه‌ای به مؤتمن الملک که در آن زمان از طرف ناصرالدین شاه تولیت آستان قدس رضوی را برعهده داشت، از جانب پادشاه درخواست نگارش تاریخی در باب علمای خراسان می‌کند. بر حسب این دستور مؤتمن الملک چهار تن از علمای برجسته و دانشور را برگزیده و به آنها امر می‌کند تا در نگارش این اثر خطیر مددکار باشند. وی یکی از بیوتات آستان قدس را آراسته و به این کار اختصاص داد و از خزانه آستانه مبالغی جهت حق الزحمه و مستمری این چهار عالم تعیین کرد. همچنین عده‌ای از خدمتکاران خاص را برای رفع نیازهای این گروه بر گماشت.

عبدالرحمن مدرس شیرازی که به واسطه سابقه پدر و نبوغ و دانش گسترده خود، در سن 23 سالگی به مقام تدرس در آستان قدس انتخاب شده بود، به عنوان فصل الخطاب و سرپرست این گروه برگزیده شد. وظیفۀ وی این بود که روایات موثقی را که این گروه چهار نفره پیرامون علمای خراسان از عهد صفویه به بعد گرد آورده بودند با تقریری دلپسند به رشتۀ تحریر درآورد و خود حالات متاخرین علمای خراسان را بدون تحریفی بنگارد. نام گروه چهار نفره علمایی که در نگارش این کتاب همکاری کرده اند به درستی مشخص نیست و خود عبدالرحمن، علی رغم وعده ای که در مقدمۀ کتاب داده که «و بیان مفاخر باهره و مآثر زاهره ایشان در پایان این دفتر که مشتمل بر نشر خبر و ذکر اثر علمای حاضر و فضلای معاصر است هر یک در ترجمۀ جداگانه خواهد آمد و در ضمن حالات هر کدام به مشارکت و معیّت او در این تألیف و تحبیر و جمع و تحریر اشاره خواهد رفت»، هیچ ذکری از آنان نیاورده و در شرح هیچ یک از علمای متأخر و معاصر نیز به مشارکت آنان در این کتاب اشاره نکرده است.

تاریخ شروع نگارش و مدت تحریر این اثر به درستی مشخص نیست، اما پایان تحریر آن بنابر ترقیمه‌ای که به خط مولف نوشته شده روز یکشنبه چهارم ذی القعدۀ 1294 قمری است. محور و موضوع اصلی کتاب شرح احوال علمای شیعه خراسان از عصر صفوی تا دوران مؤلف یا سرپرست کتاب، یعنی عبدالرحمن مدرس شیرازی است. علمای مذکور در این کتاب عموماً در خراسان به دنیا آمده و فوت کرده‌اند اما برخی از علما که مولد یا مدفنشان در خراسان نبوده نیز به علت سکونت متمادی در خراسان در این کتاب ذکر شده‌اند.

هرچند در این اثر سعی شده تا به ترجمۀ احوال کسانی پرداخته شود که در سایر کتب شرح حالی از آنها نیست اما ذکر چند تن از علمای بزرگ و مشهور نیز در آن به چشم می آید که علت آن را عبدالرحمن «استطراد و اتصال اسناد» یا به عبارتی دیگر رعایت توالی زمانی و نَسَبی ذکرکرده است. در نگارش این اثر کوشیده شده تا در ضبط احوال علما، از دیده ها، شنیده ها و نیز اقوال شیوخ موثق استفاده شود، البته پاره ای از آثار مکتوب مانند حبیب السیر، مجالس المومنین، لولوۀ البحرین، وسیلۀ الرضوان و... نیز مورد استفاده قرار گرفته است. این کتاب بعدها مورد استفادۀ عموم کسانی بوده که در باب علمای متاخر خراسان کتاب نوشته اند، از جمله مطلع الشمس، فردوس التواریخ، منتخب التواریخ، المآثر و الآثار، فوائد الرضویه، شجرۀ طیبه و ....

این کتاب به صورت گروهی و به سرپرستی عبدالرحمان بن نصرالله مدرس شیرازی (1268- 1338 ق.)، یکی از مدرسان آستان قدس رضوی نوشته شده است. وی از چهرهای برجستۀ علمی خراسان در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری و استاد بزرگانی از جمله ملک الشعرای بهار، محمدتقی مدرس رضوی، حسنعلی نخودکی اصفهانی، محمدحسن ادیب هروی و سید حسن ادیب بجنوردی بوده است.

این اثر از روی نسخۀ اصل مولف مورخ 1294 قمری تصحیح شده است، مجتبی مجرد، مصحح آن نخست ضمن مقدمه‌ای مفصل – حدود 60 صفحه- به معرفی شخصیت عبدالرحمان بن نصرالله شیرازی، آثار و حوزۀ درسی وی پرداخته و با استفاده از اسناد و منابع گوناگون زوایای مختلف زندگی وی را کاویده است. در ادامه ویژگی‌های این اثر بررسی شده و در پایان نیز مصحح به معرفی نسخه مورد استفاده خود و نقد تصحیح پیشین این اثر که به گفته او- یکی از پرغلط ترین متون تصحیح شده در دوره جدید است- پرداخته است.

تاریخ علمای خراسان در 330 صفحه‌، توسط انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و در تیراژ 2000 نسخه با قیمت 10000 تومان به چاپ رسیده است.