تفسيرماثور؛ فهم كتاب از مجرای عترت /50
فقدان طبقهبندی روايات تفسيری؛ از آسيبهای تفسير روايی
گروه انديشه: يكی از آسيبهايی كه در باب روايات تفسيری مطرح شده، اين است كه اين دسته تفاسير معمولا نظم خاصی در بين رواياتشان وجود ندارد و به عبارت ديگر، روايات تفسيری طبقهبندی نشده است.
حجتالاسلام و المسلمين سيدمحمدحسن جواهری، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان مطالبی درباره آسيبشناسی تفاسير روايی پرداخت و در اين خصوص اظهار كرد: روايات كمی در بين روايات تفسيری وجود دارد كه بتوان به آنها اعتماد كرد، به طوریكه بتواند در عرصه تفسير قرآن راهگشا باشد. بسياری از روايات تفسيری از جهت سند ضعيف هستند و برخی نيز فاقد سند هستند و اسناد آنان حذف شده است كه در اين زمينه میتوان به روايات تفسير«نورالثقلين» و «فرات كوفی» اشاره كرد.
اين پژوهشگر قرآنی افزود: از نظر كارشناسی اين گونه روايات را در ابتدا ضعيف مینامند، البته صرف ارسال سند دليل ضعيف نيست؛ زيرا گاهی يك روايت مرسله است ولی از نظر متن قوی و قابل اعتماد است، به خصوص اينكه چه كسی اين روايت را نقل كرده است؛ مانند مراسيل ابن ابی عمير كه قابل اعتماد است، چون ابن ابی عمير جز از ثقات نقل روايت نمیكند و جز از ثقات ارسال ندارد.
جواهری در ادامه عنوان كرد: بنابر اين مشكل مهمی كه در تفاسير روايی محض وجود دارد، اين است كه رويات صحيح و سقيم را از هم مشخص نكردهاند و متاسفانه به خاطر نبود يا ضعف سند دست ما بسته است و ما قادر به تفكيك دقيق اين روايات از هم نيستيم. البته بطلان برخی از روايات روشن است، اما تبيين برخی ديگر كار آسانی نيست. بنابراين اين آسيب را میتوان از آسيبهای مهم اين تفاسير به حساب آورد.
وی با تاكيد بر اينكه صرفا نداشتن سند يا تعليق در سند برای ارزيابی روايات كافی نيست، افزود: مسائل متعددی در اين باب مطرح است، مثل اينكه متن حديث از نظر ادبی بايد ارزيابی شود كه آيا قوی هست يا خير؟ آيا با روايات همخانوادههای خودش سازگاری دارد يا خير؟ روايت تعدد طرق دارد يا خير؟ روايت با ظواهر آيات سازگاری دارد يا خير؟ مخالف عقل است ياخير؟مانند اين مسائلی كه در علم درايهالحديث بحث میشود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه در ادامه چنين ابراز كرد: اشكال ديگری هم در باب روايات تفسيری مطرح شده وآن اين است كه اين دسته تفاسير معمولا نظم خاصی در بين رواياتشان وجود ندارد؛ يعنی روايات طبقهبندی نشده است. برخی روايات مربوط به قرائت آيات است و برخی ديگر راجع به شان نزول است؛ برخی توضيحی است و برخی ديگر مربوط به تاويل و بطون آيات است و اين روايات از هم تفكيك نشدهاست.
وی افزود: لازم است كه اين طبقه بندی صورت پذيرد. برخی از افراد مايل هستند فقط روايات مربوط به ظواهر را ببينند و برخی ديگر به دنبال روايات بطون و تاويلات هستند. اين روايات بايد تفكيك شوند تا بهتر بتوان به آنها دست يافت كه البته اين آسيب قابل برطرف شدن است، برخلاف برخی مشكلات كه راهی برای برطرف كردن آنها وجود ندارد .
وی همچنين خاطرنشان كرد: مشكل ديگری كه در اين روايات وجود دارد، تقطيع روايات است. گاهی متن روايت تقطيع شدهاست و به قسمتی از روايت اكتفا شده است و گاهی قسمتی از روايت كه در ارتباط با روايت و موثر در فهم آن است، در متن موجود ندارد و برای اينكه مقصود روايت را بفهميم، بايد به اصل روايت مراجعه كنيم و همه روايت را يكجا ببينيم. متاسفانه اين اتفاق در برخی روايات ما افتاده است و ما شاهد هستيم كه برخی از روايات تفسير «نورالثقلين» همين مشكل را دارند؛ يعنی روايات اين تفسير تقطيع شدهاست كه اين پديده باعث سلب اعتماد است.
وی ادامه داد: گاهی برخی از اسرائيليات و افسانههای عرب و نيز برداشتهای شخصی روات نيز به اين تفسير راه يافته است. بنابراين در مراجعه به تفاسير روايی بايد به اين مشكلات توجه كرد .
اين پژوهشگر قرآنی افزود: از نظر كارشناسی اين گونه روايات را در ابتدا ضعيف مینامند، البته صرف ارسال سند دليل ضعيف نيست؛ زيرا گاهی يك روايت مرسله است ولی از نظر متن قوی و قابل اعتماد است، به خصوص اينكه چه كسی اين روايت را نقل كرده است؛ مانند مراسيل ابن ابی عمير كه قابل اعتماد است، چون ابن ابی عمير جز از ثقات نقل روايت نمیكند و جز از ثقات ارسال ندارد.
جواهری در ادامه عنوان كرد: بنابر اين مشكل مهمی كه در تفاسير روايی محض وجود دارد، اين است كه رويات صحيح و سقيم را از هم مشخص نكردهاند و متاسفانه به خاطر نبود يا ضعف سند دست ما بسته است و ما قادر به تفكيك دقيق اين روايات از هم نيستيم. البته بطلان برخی از روايات روشن است، اما تبيين برخی ديگر كار آسانی نيست. بنابراين اين آسيب را میتوان از آسيبهای مهم اين تفاسير به حساب آورد.
وی با تاكيد بر اينكه صرفا نداشتن سند يا تعليق در سند برای ارزيابی روايات كافی نيست، افزود: مسائل متعددی در اين باب مطرح است، مثل اينكه متن حديث از نظر ادبی بايد ارزيابی شود كه آيا قوی هست يا خير؟ آيا با روايات همخانوادههای خودش سازگاری دارد يا خير؟ روايت تعدد طرق دارد يا خير؟ روايت با ظواهر آيات سازگاری دارد يا خير؟ مخالف عقل است ياخير؟مانند اين مسائلی كه در علم درايهالحديث بحث میشود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه در ادامه چنين ابراز كرد: اشكال ديگری هم در باب روايات تفسيری مطرح شده وآن اين است كه اين دسته تفاسير معمولا نظم خاصی در بين رواياتشان وجود ندارد؛ يعنی روايات طبقهبندی نشده است. برخی روايات مربوط به قرائت آيات است و برخی ديگر راجع به شان نزول است؛ برخی توضيحی است و برخی ديگر مربوط به تاويل و بطون آيات است و اين روايات از هم تفكيك نشدهاست.
وی افزود: لازم است كه اين طبقه بندی صورت پذيرد. برخی از افراد مايل هستند فقط روايات مربوط به ظواهر را ببينند و برخی ديگر به دنبال روايات بطون و تاويلات هستند. اين روايات بايد تفكيك شوند تا بهتر بتوان به آنها دست يافت كه البته اين آسيب قابل برطرف شدن است، برخلاف برخی مشكلات كه راهی برای برطرف كردن آنها وجود ندارد .
وی همچنين خاطرنشان كرد: مشكل ديگری كه در اين روايات وجود دارد، تقطيع روايات است. گاهی متن روايت تقطيع شدهاست و به قسمتی از روايت اكتفا شده است و گاهی قسمتی از روايت كه در ارتباط با روايت و موثر در فهم آن است، در متن موجود ندارد و برای اينكه مقصود روايت را بفهميم، بايد به اصل روايت مراجعه كنيم و همه روايت را يكجا ببينيم. متاسفانه اين اتفاق در برخی روايات ما افتاده است و ما شاهد هستيم كه برخی از روايات تفسير «نورالثقلين» همين مشكل را دارند؛ يعنی روايات اين تفسير تقطيع شدهاست كه اين پديده باعث سلب اعتماد است.
وی ادامه داد: گاهی برخی از اسرائيليات و افسانههای عرب و نيز برداشتهای شخصی روات نيز به اين تفسير راه يافته است. بنابراين در مراجعه به تفاسير روايی بايد به اين مشكلات توجه كرد .
