خطبه شعبانيه پيامبر(ص)؛ دستورالعمل جامع بندگی خداوند در ماه رمضان
گروه انديشه: خطبه مباركه شعبانيه پيامبر(ص) در واقع دستورالعملی جامع و قابل عمل در همه زمانها، مكانها و برای همه افراد است و پيامبر اكرم(ص) در اين خطبه به مردم بشارت رسيدن فصل بهار روح، جان و قدس، يعنی بهار رمضان را مژده دادند.
حجتالاسلام و المسلمين رضا حقپناه، عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفتوگو با خبرگزاری بين المللی قرآن(ايكنا)، به بيان ويژگیهای ماه مبارك رمضان در خطبه شعبانيه منقول از پيامبراكرم(ص) پرداخت و در اين رابطه عنوان كرد: ماه رمضان ماه نزول قرآن و نزول غالب كتب آسمانی بر پيامبران الهی(ع) است. ما انسانها در طول زندگی خاكی خود كه در روی زمين داريم، گاهی چنان غرق در ماديت و خودخواهی و دنيا میشويم كه از عالم ملكوت غافل میشويم و در واقع اصل خود را فراموش میكنيم.
وی افزود: گاهی در چنين صحنههايی است كه خداوند عالم فرصتهايی را پديد میآورد تا ما متنبه عالم ملكوت، عالم غيب و عالم قدس الهی شويم؛ يكی از آن فرصتها فرصت ماه مبارك رمضان است، فلسفه ماه رمضان آنطور كه قرآن فرموده، رسيدن به تقوا است؛ تقوا در زمينههای مختلف فردی، اجتماعی، سياسی، مالی، عفت عمومی و تقوای فكری داشتن و در ديگر ابعاد انسانی مطرح است و انسان در هر بُعدی نياز به تقوا دارد.
عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی گفت: پيغمبر اسلام(ص) در خطبه شعبانيه كه در جمعه آخر ماه مبارك شعبان بيان فرمودند و به مردم مژده و بشارت رسيدن فصل بهار روح، جان و قدس يعنی بهار رمضان را مژده میدادند، مردم را به نكاتی درباره عبادت فردی و اجتماعی، رسيدگی به ايتام مستمندان و نيازمندان، تلاوت قرآن دعوت فرمودند و تمام چيزهايی كه در اين خطبه میبينيم و پيغمبر اسلام(ص) در توصيههايشان فرمودند، نفی انسانيت در اوست؛ چه انسانيت خود، فرد و چه ديگران و اگر كسی به آنچه كه در همين خطبه است، پايبند باشد، حالت توازن، تعادل، برادری، اخوت و رفع كدورت در او ايجاد خواهد شد.
وی افزود: در واقع رسول اكرم(ص) در اين خطبه برای اينكه چگونه زندگی كنيم، راهكارهايی را بيان فرمودند و شايد هدف ايشان تفهيم همان تقوايی است كه در آيه مباركه «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَیْكُمُ الصِّیَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد، روزه بر شما مقرر شده است همانگونه كه بر كسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد»(بقره/183) آمده است. اگر كسی بپرسد تقوای مورد اشاره در اين آيه چيست و چه طور میشود روزه بگيريم و به تقوا برسيم، پاسخ آن در بيانی است كه رسول اكرم(ص) در خطبه مباركه شعبانيه فرمودند و آشنايی و پايبندی و عمل به آن درصد زيادی از دسترسی به تقوايی كه قرآن كريم خواسته را در پی دارد.
حقپناه با اشاره به فرازهايی از خطبه شعبانيه پيامبر(ص) در ادامه گفت: پيامبر اكرم(ص) فرمودند كه ماه خدا با بركت و رحمت و مغفرت به شما روی آورده؛ ماهی كه نزد خدا برترين ماههاست، روزهای آن برترين روزها است، شبهای آن برترين شبها است و ساعات آن برترين ساعات است و بعد از اين مقدمه فرمودند: اين ماه ماهی است كه در آن به مهمانی خدا دعوت شديم و مورد كرامت و احترام خدا قرار گرفته است. نفسهای شما در آن حكم تسبيح دارد، خواب شما عبادت، عمل شما مقبول درگاه الهی و دعای شما در آن مستجاب است؛ با نيتهای صادق و قلبهای پاك از خدا بخواهيد كه شما را موفق به روزه گرفتن در اين ماه و تلاوت قرآن در آن كند، زيرا شقی و بدبخت و دور از سعادت كسی است كه در اين ماه كه دريای رحمت الهی در آن موج میزند، از رحمت و مغفرت الهی محروم بشود.
وی افزود: رسول اكرم(ص) بعد از اين مقدمه دستور فرمودند به اينكه صدقه به نيازمندان داده شود و به بزرگترها احترام گذاشته شود، به كوچكترها محبت روا داشته شود و صلحه رحم انجام شود، زبان از بدگويی و پرگويی حفظ شود، چشم و گوش از گناه باز داشته شود و يتيمان و بينوايان نوازش شوند؛ گناهانی كه پشت انسان را سنگين كرده است، انسان در اين ماه از آنها توبه كند و به خصوص فرمودند كه اين ماه فصل دعا مخصوصا در هنگام نمازها است.
حقپناه گفت: پيامبر اكرم(ص) راجع به اهميت افطاری فرمودند كه حتی كسی كه توانايی ندارد، میتواند با دانهای خرما يا جرعهای از آب در اين كار خير شركت كند و به ديگران كمك كند و همه نشاندهنده كمك به همنوعان و رسيدگی به نيازمندان است. در واقع پيامبر رحمت(ص) در اين ماه رحمت، مردم را به رحمت، مغفرت و مهربانی فرا خوانده است كه در نتيجه اين اعمال، آن رنگ خدايی كه مورد انتظار آموزههای دينی است، در انسان جلوه پيدا كند.
اين مدرس دانشگاه علوم اسلامی رضوی افزود: در پايان خطبه هم فرمودند كه درهای بهشت در اين ماه گشوده است. از خدا بخواهيد كه اين درها را به روی شما نبندد و از خدا بخواهيد درهای دوزخ را به روی شما نگشايد؛ يعنی الان فصل عبادت، فصل نيكی خداوند به عالم است و شما در اين ماه مانند فرشتگان نزديك بارگاه قدس الهی شديد، بخواهيد كه همواره در اين قرب بمانيد و از دوزخ دور شويد و گناه را ترك كنيد. هميشه از خدا بخواهيد كه درهای دوزخ كه با انجام گناه روی انسان باز میشود، به روی شما بسته بماند؛ يعنی مرتكب كار حرام و غير دستور الهی نشويد.
اين پژوهشگر قرآن و حديث در ادامه گفت: پيامبر(ص) در فراز ديگر اين خطبه فرمودند: شياطين در اين ماه در زنجير هستند. از خدا بخواهيد كه آنها را بر شما مسلط نكند. جالب است كه در همين خطبه امير المومنين(ع) از جا بلند شدند و گفتند يا رسولالله! برترين و بهترين اعمال در اين ماه چيست؟ رسول اكرم(ص) فرمودند: پرهيز از گناهان و دوری از چيزیهايی كه خداوند عالم آنها را حرام فرموده است.
حقپناه در پايان گفت: اين خطبه مباركه در واقع دستورالعملی جامع و قابل عمل در همه زمانها، مكانها است و برای همه افراد قابل دسترسی است و چنين نيست كه ما يك مدتی را در مكتبی درس بخوانيم تا بتوانيم اين كارها را انجام بدهيم. در حقيقت دانستن اين فرامين مساوی است با عمل كردن به آنها؛ يعنی اگر كسی بداند و بلافاصله آنها را به كار ببندد، در واقع درهای سعادت به روی او باز است و در حقيقت دانستن مقدمه عمل است؛ يعنی به مجرد اين كه دستورات رسول اكرم(ص) را بداند و به آن معتقد باشد و آنها را به كار ببندد و انجام بدهد، میتواند به سعادت برسد و خود و اطرافيانش را جزء سعادتمندان درگاه الهی قرار بدهد.
وی افزود: گاهی در چنين صحنههايی است كه خداوند عالم فرصتهايی را پديد میآورد تا ما متنبه عالم ملكوت، عالم غيب و عالم قدس الهی شويم؛ يكی از آن فرصتها فرصت ماه مبارك رمضان است، فلسفه ماه رمضان آنطور كه قرآن فرموده، رسيدن به تقوا است؛ تقوا در زمينههای مختلف فردی، اجتماعی، سياسی، مالی، عفت عمومی و تقوای فكری داشتن و در ديگر ابعاد انسانی مطرح است و انسان در هر بُعدی نياز به تقوا دارد.
عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی گفت: پيغمبر اسلام(ص) در خطبه شعبانيه كه در جمعه آخر ماه مبارك شعبان بيان فرمودند و به مردم مژده و بشارت رسيدن فصل بهار روح، جان و قدس يعنی بهار رمضان را مژده میدادند، مردم را به نكاتی درباره عبادت فردی و اجتماعی، رسيدگی به ايتام مستمندان و نيازمندان، تلاوت قرآن دعوت فرمودند و تمام چيزهايی كه در اين خطبه میبينيم و پيغمبر اسلام(ص) در توصيههايشان فرمودند، نفی انسانيت در اوست؛ چه انسانيت خود، فرد و چه ديگران و اگر كسی به آنچه كه در همين خطبه است، پايبند باشد، حالت توازن، تعادل، برادری، اخوت و رفع كدورت در او ايجاد خواهد شد.
وی افزود: در واقع رسول اكرم(ص) در اين خطبه برای اينكه چگونه زندگی كنيم، راهكارهايی را بيان فرمودند و شايد هدف ايشان تفهيم همان تقوايی است كه در آيه مباركه «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَیْكُمُ الصِّیَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد، روزه بر شما مقرر شده است همانگونه كه بر كسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد»(بقره/183) آمده است. اگر كسی بپرسد تقوای مورد اشاره در اين آيه چيست و چه طور میشود روزه بگيريم و به تقوا برسيم، پاسخ آن در بيانی است كه رسول اكرم(ص) در خطبه مباركه شعبانيه فرمودند و آشنايی و پايبندی و عمل به آن درصد زيادی از دسترسی به تقوايی كه قرآن كريم خواسته را در پی دارد.
حقپناه با اشاره به فرازهايی از خطبه شعبانيه پيامبر(ص) در ادامه گفت: پيامبر اكرم(ص) فرمودند كه ماه خدا با بركت و رحمت و مغفرت به شما روی آورده؛ ماهی كه نزد خدا برترين ماههاست، روزهای آن برترين روزها است، شبهای آن برترين شبها است و ساعات آن برترين ساعات است و بعد از اين مقدمه فرمودند: اين ماه ماهی است كه در آن به مهمانی خدا دعوت شديم و مورد كرامت و احترام خدا قرار گرفته است. نفسهای شما در آن حكم تسبيح دارد، خواب شما عبادت، عمل شما مقبول درگاه الهی و دعای شما در آن مستجاب است؛ با نيتهای صادق و قلبهای پاك از خدا بخواهيد كه شما را موفق به روزه گرفتن در اين ماه و تلاوت قرآن در آن كند، زيرا شقی و بدبخت و دور از سعادت كسی است كه در اين ماه كه دريای رحمت الهی در آن موج میزند، از رحمت و مغفرت الهی محروم بشود.
وی افزود: رسول اكرم(ص) بعد از اين مقدمه دستور فرمودند به اينكه صدقه به نيازمندان داده شود و به بزرگترها احترام گذاشته شود، به كوچكترها محبت روا داشته شود و صلحه رحم انجام شود، زبان از بدگويی و پرگويی حفظ شود، چشم و گوش از گناه باز داشته شود و يتيمان و بينوايان نوازش شوند؛ گناهانی كه پشت انسان را سنگين كرده است، انسان در اين ماه از آنها توبه كند و به خصوص فرمودند كه اين ماه فصل دعا مخصوصا در هنگام نمازها است.
حقپناه گفت: پيامبر اكرم(ص) راجع به اهميت افطاری فرمودند كه حتی كسی كه توانايی ندارد، میتواند با دانهای خرما يا جرعهای از آب در اين كار خير شركت كند و به ديگران كمك كند و همه نشاندهنده كمك به همنوعان و رسيدگی به نيازمندان است. در واقع پيامبر رحمت(ص) در اين ماه رحمت، مردم را به رحمت، مغفرت و مهربانی فرا خوانده است كه در نتيجه اين اعمال، آن رنگ خدايی كه مورد انتظار آموزههای دينی است، در انسان جلوه پيدا كند.
اين مدرس دانشگاه علوم اسلامی رضوی افزود: در پايان خطبه هم فرمودند كه درهای بهشت در اين ماه گشوده است. از خدا بخواهيد كه اين درها را به روی شما نبندد و از خدا بخواهيد درهای دوزخ را به روی شما نگشايد؛ يعنی الان فصل عبادت، فصل نيكی خداوند به عالم است و شما در اين ماه مانند فرشتگان نزديك بارگاه قدس الهی شديد، بخواهيد كه همواره در اين قرب بمانيد و از دوزخ دور شويد و گناه را ترك كنيد. هميشه از خدا بخواهيد كه درهای دوزخ كه با انجام گناه روی انسان باز میشود، به روی شما بسته بماند؛ يعنی مرتكب كار حرام و غير دستور الهی نشويد.
اين پژوهشگر قرآن و حديث در ادامه گفت: پيامبر(ص) در فراز ديگر اين خطبه فرمودند: شياطين در اين ماه در زنجير هستند. از خدا بخواهيد كه آنها را بر شما مسلط نكند. جالب است كه در همين خطبه امير المومنين(ع) از جا بلند شدند و گفتند يا رسولالله! برترين و بهترين اعمال در اين ماه چيست؟ رسول اكرم(ص) فرمودند: پرهيز از گناهان و دوری از چيزیهايی كه خداوند عالم آنها را حرام فرموده است.
حقپناه در پايان گفت: اين خطبه مباركه در واقع دستورالعملی جامع و قابل عمل در همه زمانها، مكانها است و برای همه افراد قابل دسترسی است و چنين نيست كه ما يك مدتی را در مكتبی درس بخوانيم تا بتوانيم اين كارها را انجام بدهيم. در حقيقت دانستن اين فرامين مساوی است با عمل كردن به آنها؛ يعنی اگر كسی بداند و بلافاصله آنها را به كار ببندد، در واقع درهای سعادت به روی او باز است و در حقيقت دانستن مقدمه عمل است؛ يعنی به مجرد اين كه دستورات رسول اكرم(ص) را بداند و به آن معتقد باشد و آنها را به كار ببندد و انجام بدهد، میتواند به سعادت برسد و خود و اطرافيانش را جزء سعادتمندان درگاه الهی قرار بدهد.
