تبيين مبانی و روش نگاه تاريخی متكلم بزرگ شيعه در «شيخ مفيد و تاريخنگاری»
گروه انديشه: كتاب «شيخ مفيد و تاريخنگاری» آخرين اثر حجتالاسلام قاسم خانجانی است كه با رويكرد تبيين نگاه تاريخی شيخ مفيد به نگارش درآمده و به تازگی توسط انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، كتاب «شيخ مفيد و تاريخنگاری» آخرين اثر حجتالاسلام قاسم خانجانی، استاديار گروه تاريخ اسلام پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است و به تازگی توسط انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.
اين كتاب با رويكرد تبيين نگاه تاريخی شيخ مفيد و حساسيت و دقت او در نگارش مباحث تاريخی به رشته تحرير درآمده و در آن تلاش شده تا تمام موضوعات تاريخی مطرح شده در آثار شيخ مفيد هر چند كوتاه و مختصر مورد بررسی قرار گيرد.
در بخش اول كتاب، پس از معرفی شيخ مفيد و حيات علمی وی، به معرفی آثار تاريخی شيخ مانند الارشاد، الجمل و مسار الشيعه پرداخته شده و به آثار تاريخی مفقود شده شيخ مانند مولد النبی(ص) و مواليد الاوصياء نيز توجه شده است. البته برخی از اين آثار تاريخی نيستند، بلكه محتوای آن مرتبط با تاريخ يا بخشی از محتوای آن تاريخی است. به تصريح مؤلف، شيخ مفيد يك مورخ نيست بلكه متكلم و فقيهی است كه هر گاه به ضرورتی به تاريخ پرداخته، بسيار خوب وارد اين ميدان شده و به تبيين زوايای مختلف موضوع همت گماشته است.
در بخش دوم با عنوان «شيخ مفيد و تاريخنگاری اسلامی» به هدف شيخ مفيد در تاريخنگاری و روش و همچنين معرفی منابع شيخ مفيد در تاريخنگاری پرداخته شده و استفاده محدثان و مورخان شيعه و سنی از آثار شيخ نشان داده شده است و بر اين نكته تكيه شده كه تاريخنگاری شيخ مفيد در خدمت كلام و نگاه وی به حوادث تاريخی، كلامی است.
«انديشههای حاكم بر نظريات شيخ مفيد در تاريخ» عنوان بخش سوم است كه از ۹ فصل نقد و بررسی روايات و احاديث، امانتداری در نقل، رعايت اعتدال و انصاف، قضاوت و داوری عقلانی، تأثير اصول عقايد، تقيه، رعايت اختصار، اطمينان به مطالب و آثار خود و تفاوتهای تاريخنگاری شيخ مفيد و ديگران تشكيل شده است.
بخش چهارم درباره برخی ديدگاههای شيخ مفيد درباره تاريخ صدر اسلام و سيره نبوی است. برای نمونه شيخ مفيد با نزول كلی قرآن در شب قدر مخالف است و منظور از نزول قرآن در اين شب از ماه رمضان را آغاز نزول قرآن میداند نه اين كه تمام قرآن در شب قدر نازل شده باشد و اين اعتقاد خود را با ظاهر قرآن، روايات متواتر و اجماع علما سازگار میداند. ديگر ديدگاه شيخ مفيد كه چون ديدگاه قبلی مخالف مشهور است، اين است كه پيامبر(ص) بعد از بعثت قادر به خواندن و نوشتن بوده و در اين باره رسالهای با عنوان «مسئلة فی معرفة النبی(ص) بالكتابة» نوشته است. نمونه ديگر اين كه شيخ ماجرای افك را مربوط به ماريه میداند و نه عايشه.
بخش پنجم به برخی ديدگاههای شيخ مفيد در تاريخ امامان(ع) اختصاص يافته است. برای نمونه نشان داده شده كه شيخ به ذكر كرامات و دلايل ائمه اطهار(ع) توجه ويژهای داشته است. يكی از موضوعات قابل توجه نيز اين است كه شيخ مفيد بر خلاف بسياری از علمای اماميه شهادت همه امامان(ع) با قتل يا مسموميت را قبول ندارد و تنها شهادت اميرالمؤمنين علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسين(ع) و امام موسی بن جعفر(ع) و امام رضا(ع) را میپذيرد و با نقد روايت مورد استناد صدوق و ديگران در اين باره، بر آن است كه راهی برای رسيدن به يقين درباره شهادت ديگر امامان(ع) وجود ندارد. برای نمونه درباره امام جواد(ع) مینويسد كه گفته شده است كه ايشان را مسموم كردهاند، اما اين برای من ثابت نشده تا به آن گواهی دهم.
بخش ششم و پايانی كتاب نيز در حجمی بيش از صد صفحه، به موضوعات تاريخی در آثار گوناگون شيخ مفيد اختصاص داده شده و اين موضوعات در شش فصل سيره رسول خدا(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امامت و جانشينی رسول خدا(ص)، تاريخ خلفا، زندگانی و سيره امامان(ع) و موضوعات تاريخی ديگر مورد بررسی قرار گرفته است. در اين ميان قسمت تاريخ خلفا به جهت نگاه كلامی شيخ مفيد در مواجهه با تاريخ، بسيار قابل توجه است. قسمت آخر هم حاوی مطالب جالبی درباره اقوام و مذاهب مختلف و اخبار پيامبران(ع) است.
در بخش پايانی اين كتاب، جدول سالشمار وقايع تاريخی بر اساس كتاب مسار الشيعه ارائه شده است و در انتهای كتاب علاوه بر فهرست منابع و مآخذ، برای تسهيل استفاده مخاطبان و به ويژه محققان از كتاب، نمايه آيات و روايات، اعلام، اماكن و موضوعات درج شده است.
يادآور میشود، كتاب «شيخ مفيد و تاريخنگاری» اثر قاسم خانجانی، در 302 صفحه و با قيمت 78 هزار ريال توسط انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.
اين كتاب با رويكرد تبيين نگاه تاريخی شيخ مفيد و حساسيت و دقت او در نگارش مباحث تاريخی به رشته تحرير درآمده و در آن تلاش شده تا تمام موضوعات تاريخی مطرح شده در آثار شيخ مفيد هر چند كوتاه و مختصر مورد بررسی قرار گيرد.
در بخش اول كتاب، پس از معرفی شيخ مفيد و حيات علمی وی، به معرفی آثار تاريخی شيخ مانند الارشاد، الجمل و مسار الشيعه پرداخته شده و به آثار تاريخی مفقود شده شيخ مانند مولد النبی(ص) و مواليد الاوصياء نيز توجه شده است. البته برخی از اين آثار تاريخی نيستند، بلكه محتوای آن مرتبط با تاريخ يا بخشی از محتوای آن تاريخی است. به تصريح مؤلف، شيخ مفيد يك مورخ نيست بلكه متكلم و فقيهی است كه هر گاه به ضرورتی به تاريخ پرداخته، بسيار خوب وارد اين ميدان شده و به تبيين زوايای مختلف موضوع همت گماشته است.
در بخش دوم با عنوان «شيخ مفيد و تاريخنگاری اسلامی» به هدف شيخ مفيد در تاريخنگاری و روش و همچنين معرفی منابع شيخ مفيد در تاريخنگاری پرداخته شده و استفاده محدثان و مورخان شيعه و سنی از آثار شيخ نشان داده شده است و بر اين نكته تكيه شده كه تاريخنگاری شيخ مفيد در خدمت كلام و نگاه وی به حوادث تاريخی، كلامی است.
«انديشههای حاكم بر نظريات شيخ مفيد در تاريخ» عنوان بخش سوم است كه از ۹ فصل نقد و بررسی روايات و احاديث، امانتداری در نقل، رعايت اعتدال و انصاف، قضاوت و داوری عقلانی، تأثير اصول عقايد، تقيه، رعايت اختصار، اطمينان به مطالب و آثار خود و تفاوتهای تاريخنگاری شيخ مفيد و ديگران تشكيل شده است.
بخش چهارم درباره برخی ديدگاههای شيخ مفيد درباره تاريخ صدر اسلام و سيره نبوی است. برای نمونه شيخ مفيد با نزول كلی قرآن در شب قدر مخالف است و منظور از نزول قرآن در اين شب از ماه رمضان را آغاز نزول قرآن میداند نه اين كه تمام قرآن در شب قدر نازل شده باشد و اين اعتقاد خود را با ظاهر قرآن، روايات متواتر و اجماع علما سازگار میداند. ديگر ديدگاه شيخ مفيد كه چون ديدگاه قبلی مخالف مشهور است، اين است كه پيامبر(ص) بعد از بعثت قادر به خواندن و نوشتن بوده و در اين باره رسالهای با عنوان «مسئلة فی معرفة النبی(ص) بالكتابة» نوشته است. نمونه ديگر اين كه شيخ ماجرای افك را مربوط به ماريه میداند و نه عايشه.
بخش پنجم به برخی ديدگاههای شيخ مفيد در تاريخ امامان(ع) اختصاص يافته است. برای نمونه نشان داده شده كه شيخ به ذكر كرامات و دلايل ائمه اطهار(ع) توجه ويژهای داشته است. يكی از موضوعات قابل توجه نيز اين است كه شيخ مفيد بر خلاف بسياری از علمای اماميه شهادت همه امامان(ع) با قتل يا مسموميت را قبول ندارد و تنها شهادت اميرالمؤمنين علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسين(ع) و امام موسی بن جعفر(ع) و امام رضا(ع) را میپذيرد و با نقد روايت مورد استناد صدوق و ديگران در اين باره، بر آن است كه راهی برای رسيدن به يقين درباره شهادت ديگر امامان(ع) وجود ندارد. برای نمونه درباره امام جواد(ع) مینويسد كه گفته شده است كه ايشان را مسموم كردهاند، اما اين برای من ثابت نشده تا به آن گواهی دهم.
بخش ششم و پايانی كتاب نيز در حجمی بيش از صد صفحه، به موضوعات تاريخی در آثار گوناگون شيخ مفيد اختصاص داده شده و اين موضوعات در شش فصل سيره رسول خدا(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امامت و جانشينی رسول خدا(ص)، تاريخ خلفا، زندگانی و سيره امامان(ع) و موضوعات تاريخی ديگر مورد بررسی قرار گرفته است. در اين ميان قسمت تاريخ خلفا به جهت نگاه كلامی شيخ مفيد در مواجهه با تاريخ، بسيار قابل توجه است. قسمت آخر هم حاوی مطالب جالبی درباره اقوام و مذاهب مختلف و اخبار پيامبران(ع) است.
در بخش پايانی اين كتاب، جدول سالشمار وقايع تاريخی بر اساس كتاب مسار الشيعه ارائه شده است و در انتهای كتاب علاوه بر فهرست منابع و مآخذ، برای تسهيل استفاده مخاطبان و به ويژه محققان از كتاب، نمايه آيات و روايات، اعلام، اماكن و موضوعات درج شده است.
يادآور میشود، كتاب «شيخ مفيد و تاريخنگاری» اثر قاسم خانجانی، در 302 صفحه و با قيمت 78 هزار ريال توسط انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.
