استفاده از آیات قرآنی، وجه تشابه اشعار حافظ و امام خمینی(ره)

حجت‌الاسلام سید حسین سیدی، رئیس شورای شعر طلاب خراسان رضوی در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی با بیان اینکه حافظ و امام خمینی(ره)، در اشعار خود از آیات قرآنی استفاده کردند، عنوان کرد: در اشعار حافظ و امام خمینی(ره)، تأثیر قرآن را می‌توان مشاهده کرد.

وی با اشاره به اینکه تأثیر قرآن در ابیات و اشعار امام(ره) به دو صورت لفظی و معنوی احساس می‌شود، ابراز کرد: بیت «زاده اسماء را با جنت المأوی چه کار... در چم فردوس می‌ماندم اگر شیطان نبود»، اشاره به آیه 31 سوره بقره، «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا ...، و [خدا] همه [معانى] نامها را به آدم آموخت‏ ...» اشاره دارد.

حجت‌الاسلام سیدی با بیان اینکه می‌توان اشعار حافظ و امام خمینی(ره) را با یکدیگر مقایسه کرد، گفت: هر دو قالب غزل را در اشعار خود استفاده کرده‌اند و تنها تفاوت آنها در زمان است، امام راحل در زمان خود، برای مردم خود و با زبان خود، سخن گفته‌اند و حافظ نیز در زمان خود و برای مردم خود سخن گفته است، اما هر دو یک رسالت را دنبال ‌می‌کرده‌اند.

وی با اشاره به اینکه مقالات بسیاری درباره تشبیه اشعار امام به حافظ وجود دارد، اظهار کرد: امام(ره) در برخی از ابیات، به صورت مستقیم از حافظ تأثیر گرفته‌اند، مانند اینکه حافظ می‌گوید: «الا یا أیهاالساقی ادرکأسا و ناولها... که عشق آسان نمود اول، ولی افتاد مشکل‌ها» و امام(ره) به استقبال این غزل رفتند که «الا یا أیهاالساقی برون بر حسرت دل‌ها ... که جامت حل نماید یکسره اسرار مشکل‌ها» و این نشان می‌دهد که زبان هر دو بسیار شبیه یکدیگر است.

جان تازه بخشیدن به برخی واژگان عرفانی

رئیس شورای شعر طلاب خراسان رضوی با بیان اینکه در برهه‌های مختلف، معانی برخی از کلمات تغییر می‌کند، عنوان کرد: یکی از کارهای امام(ره) در اشعارشان این بود که جان تازه‌ای به برخی لغات عرفانی مانند می، ساقی، ساغر، جام، پیر و خرابات دادند.

وی افزود: جان تازه بخشیدن به برخی واژگان، نقطه ثقل اشعار امام(ره) است، اگر واژه «می» در پیچ و خم تاریخ، معنای آب انگور را گرفته بود، امام(ره) با کاربرد آن در اشعار خود، معنای واقعی «می»، وسیله ارتباط با معشوق واقعی را برای توده مردم زنده کرد.

حجت‌الاسلام سیدی با اشاره به اینکه ما امام(ره) را به عنوان یک عارف واصل می‌شناسیم، ابراز کرد: چند گونه شعر را در اشعار ایشان می‌توان مشاهده کرد ولی قالب اشعار امام(ره) عرفانی و عاشقانه است.

مضامین والای عرفانی در کنار زبان ساده و روان

وی افزود: در اشعار امام(ره) هم مضامین والای عرفانی دیده می‌شود مانند شعر معروف «ما را رها کنید در این رنج بی‌حساب ... با قلب پاره پاره و با سینه‌ای کباب ... عمری گذشت در غم هجران روی دوست ... مرغم درون آتش و ماهی برون آب» و همچنین با زبان ساده و سبک خراسانی روان و سلیس برای عامه مردم می‌گویند: «این عید سعید، عید اسعد باشد ... ملت به پناه لطف احمد باشد ... بر پرچم جمهوری اسلامی ما... تمثال مبارک محمد(ص) باشد»

رئیس شورای شعر طلاب خراسان رضوی با اشاره به اینکه هر چند زبان شعری امام(ره)، زبان ساده‌ای نیست، اظهار کرد: زبان شعری ایشان، تلفیقی از سبک‌های هندی و عراقی است. در این دو سبک، صنعت شعری بسیاری دارد و پیچیدگی کلام دیده می‌شود اما بعضی اوقات، امام(ره) بسیار ساده سخن گفته‌‌اند.

و با بیان اینکه درون‌مایه اشعار امام(ره) در نگاه کلی مضامین والای عرفانی است، گفت: جنس کلام امام(ره) شبیه جنس کلام حافظ است، از طرفی خود را در عرفان، متأثر از محی‌الدین ابن عربی، عارف قرن هفتم می‌دانند، ولی ما امام(ره) را در شعر به عنوان یک شاعر عارف و اشعار ایشان را به عنوان اشعار عارفانه و عاشقانه می‌دانیم، هر چند، در دیوان اشعار امام(ره) به اشعار سیاسی و اجتماعی نیز برخورد می‌کنیم.

غلبه ابعاد دیگر امام(ره) بر بعد شاعرانگی ایشان

حجت‌الاسلام سیدی با بیان اینکه شخصیت‌های برجسته، گاهی در یک بعد مطرح می‌شوند، ابراز کرد: شخصیتی همچون امام(ره) دارای ابعاد شخصیتی مانند فقیه جامع‌الشرایط، فیلسوف مقتدر، عارف واصل، یک حاکم اسلامی و شاعری تواناست. شاید یکی از دلایلی که مردم، امام(ره) را به عنوان یک شاعر نمی‌شناسند، این است که ابعاد دیگر امام(ره) بر بعد شاعری ایشان غلبه می‌کند.

وی افزود: رهبری و ظلم‌ستیزی امام(ره) آن‌قدر قوی است که شاعرانگی ایشان را تحت‌الشعاع قرار داده است. همچنان که خود در صحیفه نور، اشاره دارند که اصراری بر شاعر معرفی کردن خود ندارند. قبل از رحلت ایشان، بسیاری از اشعارشان چاپ نمی‌شد و اکثر اشعاری که در اختیار داریم، پس از رحلت ایشان است.

پختگی در اشعار امام(ره) با تغییر زبان

وی با بیان اینکه امام(ره) گاهی به گونه‌ای ساده حرف می‌زنند که احساس می‌کنیم شاعری با زبان ساده است و گاهی با پیچیدگی سخن می‌گویند، اضافه کرد: امام(ره) برای عروس خود، خانم طباطبائی، روان و ساده می‌سراید: «فاطی که ز من نامه عرفانی خواست ... از مورچه‌ای ملک سلیمانی خواست» و گاهی مضامین را بسیار ارتقا می‌دهند: «من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم ... چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم» آن قدر تفاوت زبان، آشکار است که گویی دو نفر، صاحب این اشعار هستند.

رئیس شورای شعر طلاب خراسان رضویافزود: تغییر زبان امام(ره)، نکته مثبتی است زیرا شعر خوب، شعری است که خواص بپسندند و عوام نیز از شنیدن آن لذت ببرند از هیمن رو این پختگی در اشعار امام(ره) مشهود است.