چرایی عدم ذکر اسناد در نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغه عنوانی است که ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی، معروف به سیّد رضی و یا شریف رضی، عالم و ادیب قرن پنجم هجری قمری بر مجموعه‌ای از سخنان پیشوای نخستین شیعیان؛ امام علی(ع) نهاده است و در رابطه با علّت نامگذاری آن گفته است: «پس از تمام شدن چنین دیدم که نامش را نهج‌البلاغه بگذارم زیرا این کتاب درهای بلاغت و سخنوری را به روی بیننده خود می‌گشاید و خواسته‌هایش را به او نزدیک می‌سازد. هم دانشمند و دانشجو را بدان نیاز است و هم مطلوب سخنور و پارسا در آن وجود دارد».

چنان‌که از نام این کتاب و سخن گردآورنده‌ و شخصیّت او پیداست، جمع این کتاب با دیدگاهی ادیبانه انجام گرفته است، بنا به اعتراف دانشمندان معاصر سیّد، ‌سیّد رضی از ادبای برجسته‌ عصر خویش بوده است؛ چنانکه ثعالبی در رابطه با وی می‌گوید: «سید رضی برترین شاعران طالبیان است و با آنکه کسانی چون جمانی، ابن طباطبا و ابن الناصر از میان علویان برخاسته‌اند و همه از بزرگان عصر خویش بوده‌اند، ولی سیّد رضی بر همه فایق آمده است. پس اگر بگوییم که او برترین شاعران قریش است سخنی به گزاف نگفته‌ایم».(یتیمه الدهر، ج3، ص131).

سیّد رضی گزیده‌ای از سخنان حضرت را در سه بخش که شامل 236 خطبه و سخنان خطبه مانند، 79 نامه، فرمان، وصیت، سفارش و 480 گفتار حکمت‌آمیز، کلمه‌ قصار و سخنان کوتاهی که در پاسخ به پرسش‌ها داده می‌شده در نهج‌البلاغه گرد آورد.

حضرت علی(ع) جامع اضداد بود و سخنانش جامع الاطراف

به راستی که حضرت علی(ع) جامع اضداد بود و سخنانش جامع الاطراف، آنچنانکه سیّد رضی در رابطه با امام می‌گوید: «از شگفتی‌های وجود علی(ع) که منحصر به خود اوست و احدی با او در این جهت شریک نیست این است که وقتی انسان در آن‌گونه سخنانش که راجع به زهد و موعظه و پند است تأمل می‌کند از یاد می‌برد که گوینده‌ این سخنان دارای شخصیّت اجتماعی عظیمی بوده و فرمانش همه جا نافذ و مالک الرقاب زمان خویش بوده است».

با توجّه به اینکه هدف سیّد رضی از تألیف نهج‌‌البلاغه نه گردآوری یک مجموعه‌ حدیثی بوده و نه بیان مواضع فقهی امام علی(ع)، پس نیازی به ذکر سلسله اسناد سخنان حضرت نمی‌دیده است و شاید هم گمان نمی‌کرده است که روزی افرادی در صحت آن شک و تردید کنند و خواهان سند شوند، درنتیجه او تنها در 16 مورد به ذکر مصدر و مأخذ سخن پرداخت.

تشکیک در اسناد نهج‌البلاغه

تقریبا 250 سال پس از تألیف نهج‌البلاغه تاکنون، کسانی پیدا شده‌اند که در صحّت انتساب محتوای کتاب به امام علی(ع) تشکیک روا داشته‌اند. چنان‌که از کتب تاریخ، سیره و رجال بر می‌آید، نخستین کسی که مسأله‌ جعل و ساختگی بودن نهج‌البلاغه را مطرح کرد، ابن خلکان إربلی، مؤلف وفیات الاعیان بوده است و دیگرانی پس از او همچون ابن اثیر جزری، ذهبی، ابن حجر عسقلانی و ... تنها به تکرار حرف او پرداخته‌اند بی‌آنکه به تتبع در مستند بودن سخن ابن خلکان پرداخته باشند. در این میان اوّلین فردی که به ردّ این سخنان پرداخت، ابن ابی الحدید، عالم و ادیب برجسته‌ معتزلی است. او در ذیل شرح خطبه‌ شقشقیه به ردّ این سخنان افترا گونه پرداخته است(شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید، ج1، ص205)

این تشکیکات سبب شد تا محققان و نویسندگان متتبع را بر آن دارد تا به فحص در اسناد نهج‌البلاغه پرداخته و کتاب‌هایی را در این زمینه شکل دهند کتاب‌هایی همچون مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده نوشته سید عبدالزهراء حسینی‌خطیب، بررسی اسناد و مدارک نهج البلاغه به قلم سیّد جواد مصطفوی، مدارک نهج‌البلاغه شیخ هادی آل کاشف‌الغطاء و بسیاری از کتب دیگر که در این موضوع تألیف شده‌اند از این دست هستند. 

اعتراف دانشمندان و ادیبان برجسته‌ عرب و مذاهب دیگر بر بلیغ‌بودن سخنان امام علی(ع)

علاوه بر این اعتراف دانشمندان و ادیبان برجسته‌ عرب از شیعه و اهل سنّت تا دانشمندان مذاهب دیگر بر بلیغ و متمایز بودن سخنان امام علی(ع) خود عامل صدقی است بر این مطلب که نهج‌البلاغه مجموعه‌ای است از سخنان امیر سخن امام علی(ع)، همانگونه که ایشان خود نیز می‌گویند: «همانا ما فرمانده‌های سپاه سخنیم، ریشه‌ درخت سخن در میان ما دویده و شاخه‌هایش بر سر ما آویخته است».

میخائیل نعیمه، نویسنده‌ توانای مسیحی، در مقدمه‌ کتاب «امام علی(ع) صوت العداله الانسانیه» تألیف جرج جرداق مسیحی می‌نویسد: «علی(ع) تنها در میدان جنگ قهرمان نبود. در همه جا قهرمان بود، در صفای دل، پاکی وجدان، جذابیت سحرآمیز بیان و جز اینها هم ... قهرمان بود».(سیری در نهج‌البلاغه، ص 18 و 19)

دکتر زکی مبارک نیز می‌گوید: «چاره‌ای نیست جز این که باید اعتراف کنیم نهج‌البلاغه اصالت دارد و از اصلی معتبر نقل شده است وگرنه باید بگوییم، شیعه تواناترین مردم جهان در ساختن کلام بلیغ است».( مصادر نهج‌البلاغه، عبدالزهرا، حسینی‌خطیب، ص 78، 91، 98)

آلوسی نیز در این زمینه معتقد است: نهج‌البلاغه مشتمل بر خطبه‌های امیرالمؤمنین(ع) است که فوق سخن مخلوق و دون سخن خالق است، نزدیک به مرتبه اعجاز دارد و مبتکر طرق حقیقت و مجاز است. (مصادر نهج‌البلاغه، ج 1، ص 91)

این سخنان و امثال آن‌ها که بسیارند و مجال طرح آن‌ها در این مختصر نمی‌گنجد همه نشان از صحت انتساب نهج‌البلاغه به امام علی(ع) دارد.

پردیس مقدادیان ـ کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث / خراسان رضوی