نمایش محرابهای زرینفام مزیّن به کتیبههای قرآنی در موزه آستان قدس رضوی
گروه هنر: سه محراب زرین فام حرم امام رضا(ع) که در موزه تاریخ حرم رضوی آستان قدس رضوی به نمایش گذاشته شده، با عناوین محراب پیش روی مبارک، محراب پایین پای مبارک و محراب بالای سر مبارک از جمله نمونههای بیبدیل هنر معماری و کاشیکاری اسلامی به شمار میروند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، محراب در بناهای اسلامی آشکارترین عنصر معماری است و مهمترین محل ارتباط انسان مسلمان با خداست که سمت و جهت نمازگزاردن را نشان میدهد. نخستین محراب در دوره اسلامی، در سال 86 هجری قمری(705میلادی) ضمن بازسازی مسجد پیامبر(ص) در مدینه بر دیوار سمت قبله تعبیه شد که احتمالا یادآور مقام حضرت محمد(ص) در آن مسجد به هنگام نماز بود.
از آن زمان محراب، تحول و تکامل بسیاری یافته و به دلیل اینکه محور و کانون توجه به معبود بوده، نابترین عناصر تزئینی را به خود اختصاص داده است، به طوری که همواره تجلیگاه هنرهایی چون گچبری، کاشیکاری، آجرکاری، کار چوب، نقاشی و نگارش بوده است.
استفاده از کاشی زرینفام در معماری به قرون اولیه اسلام برمیگردد اما کاربرد گسترده و رایج آن در ایران از اواخر دوران سلجوقی آغاز شده و در دوره خوارزمشاهی و ایلخانی به اوج رسید.
شهر کاشان مهمترین مرکز تولید کاشی زرینفام بوده و محمد بن ابیطاهر کاشی، معروفترین هنرمند خاندان ابوطاهر کاشانی بوده که از خود یادمانهای ارزشمند و زیبایی باقی گذاشته است؛ معروفترین آثار خاندان ابیطاهر کاشانی، محرابهای زرینفام موجود در حرم امام رضا(ع) است که اوج هنر کاشیکاری را در این محرابها میتوان مشاهده کرد.
محرابهای زرینفام حرم حضرت رضا(ع)
علیرضا افتخاری، مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا ابراز کرد: در حرم مطهر امام رضا(ع)، سه محراب کاشی زرین فام موجود است که در فعالیتهای ساختمانی سالهای 1340 تا 1344 از محل دیوار بنای حرم مطهر جدا شده بود و بعدها به موزه آستان قدس رضوی انتقال یافت.
وی با بیان اینکه این محرابها به روش قالبریزی شکل گرفته و سطح آنها را قابهای کتیبهدار و نقوش اسلیمی و ستون نماها و طاقنماها مزین کرده است، اظهار کرد: سطح این محرابها دارای کتیبههایی به خط کوفی، ثلث و نسخ بوده که با مضمون ادعیه، آیات، احادیث، نام سفارش دهنده، بانی و سازنده است.
افتخاری با اشاره به اینکه کتیبههای محرابها را به لحاظ محتوایی میتوان به دو گروه تقسیمبندی کرد، ادامه داد: گروه اصلی شامل گروهی از کتیبههاست که بیشتر جنبه منظری و تزئینی داشته، بخش وسیعتری از سطح محرابها را به خود اختصاص داده است و به خط کوفی ثلث و نسخ برجسته نوشته شدهاند.
وی با تشریح گروه فرعی به عنوان گروهی دیگر از کتیبههای محرابها که در حواشی و فضاهای خالی و بیشتر به خط نسخ نوشته شدهاند، افزود: تزئینات محرابها شامل نقوش اسلیمی که به صورت برجسته بر زمینه خطوط نقش شدهاند و ستون نماهایی که بخشهای میانی محراب را از حاشیه آن جداکرده، نمای ورودی یک بنای مذهبی را به بیننده القا میکند.
مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی با ذکر عناوین سه محراب به نمایش گذاشته شده در این موزه بیان کرد: این محرابها با عناوین محراب پیش روی مبارک، محراب پایین پای مبارک و محراب بالای سر مبارک نامیده میشوند.
محراب پیش روی مبارک
وی با بیان تاریخچه این اثر ارزشمند که با ابعاد 273 در 220 سانتیمتر، بر دیواره ضلع جنوبی بقعه اصلی مرقد مطهرنصب بوده و هم اکنون در طبقه همکف موزه مرکزی آستان قدس رضوی به نمایش گذاشته شده است، اضافه کرد: این محراب در سال 612 هجری قمری به سفارش عبدالعزیز بن آدم قمی و به وسیله محمدبن ابی طاهر کاشانی و با همکاری ابوزید نقاش به صورت نیمه برجسته از کاشی زرین فام ساخته شد.
افتخاری با معرفی سه طاقنما و دو حاشیه در اطراف محراب پیشروی مبارک ابراز کرد: بر دور حاشیه خارجی محراب، نواری از کاشی فیروزهای کشیده شده است و طاقنمای بزرگ نیز با قوس تیزهدار بر روی دو نیم ستون(که در گذشته از بین رفته و مجدداً از جنس سنگ مرمر بازسازی شده است) با سر و پایه ستونهای گلدانی شکل جای دارد.
وی ادامه داد: طاقنمای میانی، دارای دو نیم ستون با سر و پایه ستون در دو طرف آن و طاقنمای سوم با قوستیزهدار و نیم ستونهایی با سر و پایه مشابه طاقنمای وسط است؛ همچنین هر سه طاقنما دارای حاشیه کتیبهدار است.
مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی تشریح کرد: کتیبههای اصلی که در قسمت حاشیهها و طاقنماهای محراب نوشته شده است دربرگیرنده آیات 114 تا بخشی از آیه 116 سوره هود(حاشیه اول)، 144 و 145 سوره بقره( حاشیه دوم) و 285 سوره بقره (طاقنمای اول) هستند.
وی سایر آیات به کار رفته در این کتیبه ها را ذکر کرد و گفت: قسمتی از آیات 153 سوره بقره(حاشیه پایین طاقنمای دوم و سوم)، 56 سوره احزاب(حدفاصل طاقنمای اول و دوم)، 18 و قسمتی از آیه 19 سوره آلعمران(حاشیه دوم طاقنمای دوم)، آیه اول سوره فتح(زیر طاقنمای سوم)، سوره توحید(روی طاقنمای سوم) و نیز حدیثی از حضرت علی(ع) در حاشیه آن به کار رفته است.
افتخاری، خط کتیبههای اصلی را خط کوفی، ثلث و نسخ برجسته دانست و اضافه کرد: کتیبههای فرعی محراب عموماً به خط نسخ نوشته شده و از ارزش علمی و مطالعاتی فوقالعادهای برخوردار است به دلیل اینکه در برگیرنده نام سازنده محراب هستند، ضمن اینکه محراب پیش روی مبارک، در طبقه همکف موزه مرکزی آستان قدس رضوی به نمایش گذاشته میشود.
محراب پایین پای مبارک
مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی با اعلام ابعاد 228 در 180 سانتیمتر این محراب که دارای سه طاقنما و دو حاشیه در اطراف آن است، گفت: در پایه طاقنمای بزرگتر، دو نیم ستون با سرستون وجود دارد که پایه این ستونها از بین رفته است و مجدداً از جنس سنگ مرمر، بازسازی شد.
وی، آیات حکاکی شده بر روی محراب پایین پای مبارک را برشمرد و اظهار کرد: آیات 55 تا 57 سوره مائده(حاشیه اول)، 78 تا 80 سوره اسراء(حاشیه دوم)، اول تا هفتم سوره مؤمنون(حاشیه طاقنمای اول) و آیات 285 و 286 سوره بقره(طاقنمای سوم) با خطهای ثلث، کوفی و نسخ بروی این محراب کتابت شده است.
افتخاری با ذکر نوشتهای که بر حاشیه طاقنمای بزرگتر آمده است با این مضمون که «در سال 1401 قمری تعمیر شد: شیخ حسین و دیگران»، عنوان کرد: این محراب که بر دیوار جنوب شرقی روضه منوره و پایین پای مبارک نصب بوده، احتمالاً توسط محمدبن ابی طاهر کاشانی ساخته است و در طبقه همکف موزه مرکزی آستان قدس رضوی برای مشاهده عموم به نمایش در میآید.
محراب بالای سر مبارک
مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی، سومین محراب را با ابعاد 204 سانتیمتر ارتفاع و 124 سانتیمتر عرض معرفی کرد و گفت: این محراب را علیبن محمدبن ابیطاهر کاشانی در سال 640 هجری قمری ساخته است و دارای یک حاشیه است که در داخل آن، دو طاقنما با پایه و سرستونهای گلدانی شکل مشاهده میشود.
وی اضافه کرد: بر روی محراب، آیات 78 و 79 سوره اسراء(حاشیه اصلی)، آیه 18 سوره آل عمران(طاقنمای اول) و آیات 190 و 191 سوره آل عمران(حاشیه طاقنمای دوم) با خطهای ثلث و نسخ نوشته شده است.
افتخاری، نام سازنده اثر که در حاشیه پایین محراب به خط ثلث یاد شده، علیبن محمدبن ابیطاهر القاشانی غفرالله ذنوبه عنوان کرد و افزود: همچنین بر روی طاقنمای دوم که با طرح هلالی سه پری است بر کتیبهای فرعی، تاریخ ساخت محراب چنین ذکر شده است: «سنه اربعین و ستمائه».
وی در خصوص محل نمایش محراب بالای سر مبارک نیز بیان کرد: این محراب که در فضای بالای سر مبارک نصب بوده هم اکنون در طبقه منهای یک موزه مرکزی آستان قدس رضوی در معرض دید قرار دارد.
مسئول موزه تاریخ حرم رضوی موزه مرکزی آستان قدس رضوی اعلام کرد: محرابهای مذکور در سالهای گذشته به دلیل جداسازی نامناسب از دیوار روضه منور، آسیبهای زیادی دیده بود که در هنگام نصب در موزه مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت ولی متأسفانه مرمت آن بر پایه اصول علمی نبوده و تعدادی از کتیبهها در محل اصلی خود نصب نشدهاند یا بعضی کلمات یا حروف اشتباه مرمت شدهاند.
وی در خاتمه یادآور شد: در حال حاضر محرابهای زرین فام حرم حضرت رضا(ع) در بخش موزه تاریخ حرم رضوی در موزه مرکزی آستان قدس رضوی به نمایش گذاشته شدهاند که علاقهمندان میتوانند همه روزه از ساعت 8 تا 17:45 و روزهای تعطیل از ساعت 8 تا 12 از این آثار بی نظیر در کنار سایر اشیاء و آثار به نمایش در آمده در این گنجینه دیدن کنند.
