مرکز اسناد آستان قدس؛ قدیمیترین آرشیو تشکیلات مذهبی در ایران
گروه هنر: مرکز اسناد آستان قدس رضوی با برخورداری از اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی از دوره صفویه تا اواخر قاجار شامل ۲۸۳ هزار برگ سند، قدیمیترین مجموعه تشکیلات مذهبی و نمادی از نظام اداری در دورههای تاریخی صفویه، افشاریه و قاجار در ایران محسوب میشود.
سالم حسینزاده سورشجانی، مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، با بیان اینکه هسته اولیه مرکز اسناد آستان قدس رضوی از دوره صفوی و در کتابخانه آستان قدس رضوی شکل گرفت، اظهار کرد: این مرکز با برخورداری از اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی از دوره صفویه تا اواخر قاجار شامل 283 هزار برگ سند، قدیمیترین آرشیو تشکیلات مذهبی و نیز نمادی از نظام اداری در دوره های تاریخی صفویه، افشاریه و قاجار در ایران به شمار میرود.
وی افزود: کتابخانه آستان قدس رضوی در جوار حرم حضرت رضا(ع) درسدههای نخستین قرن 10ه. ق. تشکیل شد که تمامی آثار مکتوب وقفی و اهدایی در آن نگهداری و ضبط شد؛ هر چند پیش از آن، از قرن چهارم ه.ق. قرآنها و جزوات قرآنی که وقف روضه منوره شده بودند، در قرآنخانه نگهداری میشد.
وقفنامهها؛اولین سنگ بنای تشکیل مرکز اسناد
حسینزاده سورشجانی از جمله آثار خطی که در زمان ایجاد کتابخانه در دوره صفوی به آن سپرده شد، اسناد وقفنامههای مربوط به حرم و تشکیلات اداری بارگاه امام رضا(ع) معرفی کرد و گفت: بدین ترتیب بنای نخستین تشکیل مرکز اسناد آستان قدس رضوی گذاشته شد.
وی درخصوص دلیل اهمیت حفظ و نگهداری این وقفنامهها که عمدهترین اسناد درآمد، هزینه و مصارف آستان قدس رضوی محسوب میشدند ابراز کرد: مبنای چگونگی اداره بسیاری از تشکیلات داخلی آستان قدس رضوی، پرداخت حقوق و مواجب کارکنان و سایر هزینهها به صورت مکتوب و طبق نظر و شرایط واقفان در وقفنامهها ذکر شده بود.
مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: این اسناد در واقع آیین نامههای داخلی تشکیلات اداری آستان قدس رضوی محسوب میشدند و متولیان باید طبق آن به اداره حرم می پرداختند و در همان زمان، برای حفظ و بازیابی وقفنامهها، فهرستی از آنها تهیه میشد و به همراه اصل وقفنامه تحویل کتابدار کتابخانه میشد.
وی با بیان اینکه در دوره قاجار بر تنوع اسنادی که به کتابخانه سپرده شد افزوده شد، عنوان کرد: غیر از وقفنامهها، احکام و فرامین شاهان، مصالحه خط، اجاره نامه، و ... که مرتبط با محتوای وقفنامهها بود، به این مجموعه برای نگهداری واگذار شد و مانند دوره های قبل فهرستهایی از آن تهیه شد که در فهرستهای دوره قاجار موجود است.
حسینزاده سورشجانی اضافه کرد: تا دوره پهلوی اسناد موجود در کتابخانه منحصر به همین وقفنامهها و اسناد مرتبط با آن بودند که تحویل رئیس کتابخانه شده بود، اما درگزارشات سال 1343 درخصوص انتقال قرآنها و جزوات قرآنی آستان قدس رضوی از قرآنخانه قدیم مشخص شد که مقدار زیادی از اسناد خطی محاسباتی آستان قدس رضوی همراه آنها است که ازگذشته همراه با این قرآنها در قرآن خانه سابق در ایوان طلای صحن عتیق بایگانی و نگهداری میشد.
وی بیان کرد: تا تشکیل مدیریت امور اسناد و مطبوعات، اسنادی در مجموعه کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شد که همه آنها مرتبط با موقوفات آستان قدس بوده و جنبه کاربردی برای رسیدگی به املاک و اموال وقفی حرم مطهر داشته است.
شکلگیری مدیریت امور اسناد و مطبوعات
مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به سابقه تأسیس مدیریت اسناد و مطبوعات در سال 1376، ادامه داد: تا قبل از آن اسناد و مطبوعات در اداره مخطوطات کتابخانه مرکزی نگهداری میشد و از سال 1369 با پیدا شدن اسناد آستان قدس رضوی در یکی از اماکن متبرکه، زیر مجموعه مطبوعات تحت عنوان آرشیو مطبوعات و اسناد جای گرفت.
وی اضافه شدن برگهایی دیگر از اسناد به این مجموعه گرانبها را زمینه ساز تأسیس ادارههایی مستقل دانست و افزود: مدیریت اسناد و مطبوعات در مرداد ماه 1376 با عنوان اداره اسناد و مطبوعات فعالیت خود را با موجودی 283 هزار برگ اسناد قدیمی آستان قدس رضوی و 180 هزار برگ مجموعه اسناد خانواده علم آغازکرد و در ادامه اداره اسناد از سال 1382 به مدیریت امور اسناد و مطبوعات تغییر نام یافت که شامل دو گروه اسناد و مطبوعات میشود.
حسینزاده سورشجانی اظهار کرد: در حال حاضر این اداره توانسته از راه گردآوری(خریداری، اهداء و وقف) اسناد مکتوب شامل اسناد اداری، احکام و فرامین و ... و نیز اسناد غیر مکتوب اعم از نوارهای ویدئویی، نوار صوتی، کاست، کارتریج، مهر، عکس، نقشه، امکانات دیجیتالی و ... موجودی خود را به 13 میلیون برگ سند افزایش دهد.
گروه اسناد
وی سند را هر شیء حاوی اطلاعات تعریف کرده و گردآوری، طبقهبندی، ارزشــیابی، نگهداری، نمایه مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی سازی، فهرستنویسی و ارائه خدمات به محققان، اطلاعرسانی و انجام فعالیتهای پژوهشی با استفاده از اسناد موجود، حفظ تاریخ شفاهی و آداب و رسوم به وسیله مصاحبه، ماندگاری اماکن تاریخی با تهیه فیلم و عکس و نگهداری آن را از جمله اهم وظایف این گروه برشمرد.
بخش ارزشیابی
مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی با ذکر اهداف تشکیل این بخش از جمله شناسایی، گردآوری و آماده سازی اولیه اسناد و تهیه شناسنامه، عنوان کرد: کارشناسان مربوطه طبق آیین نامه و استانداردهای علمی سایر مراکز اسناد، مجموعههای سندی را طبقه بندی میکنند.
بخش نمایهسازی اسناد
وی به تشریح امور مرتبط با این بخش پرداخت و گفت: بررسی اسناد و عکسها و استخراج کلیه واژههای مهم در قالب نمایههای رایانهای، دست یابی محققان به مطالب مورد نیاز خود را از انبوه اسناد امکان پذیر میسازد؛ همچنین تدوین اصطلاح نامه در حوزه اسناد و نیز تکمیل پایگاه های اطلاعاتی نظیر مهرها از جمله برنامههای این حوزه به شمارمیرود.
بخش مخزن اسناد
حسینزاده سورشجانی بیان کرد: ثبت، نگهداری و حفاظت از انواع اسناد تحویلی به مخزن اعم از اسناد خطی، چاپی، تصویری، شنیداری، همچنین انجام فعالیتهای پژوهشی و پاسخگویی به مراجعه کنندگان از حیث اسناد و کتب تاریخی از وظایف بخش مخزن اسناد به شمار میرود.
وی با بیان اینکه بخش مخزن اسناد، به کار اطلاع رسانی اسناد با انجام پژوهشهای تاریخی، تهیه فهرست از نفایس اسناد، بر پایی نمایشگاه و ارائه خدمات در کتابخانه تخصصی تاریخ نیز می پردازد، ادامه داد: تالار محققان اسناد با ارائه خدمات به محققان اسناد به وسیله رایانه، اسکن سند و عکس و تبدیل فیلم و کاست به لوح فشرده، یکی از زیر مجموعههای این بخش محسوب میشود.
مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی افزود: واحد پژوهش اسناد با بررسی اسناد و مطبوعات موجود در مخازن اسناد و مطبوعات، انتخاب موضوعهای پژوهشی، اولویتبندی موضوعها بر مبنای سیاستهای سازمان و در راستای سیاست اطلاعرسانی این اداره، تحقیق و پژوهش در موضوعهای مصوب شورای پژوهش سازمان، استفاده از راهنمایی و مشاوره اساتید دانشگاه و کارشناسان سند برای رفع مشکلات پژوهشی و تهیه و تنظیم مقالات در قالب دفاتر اسناد، از دیگر واحدهای این مجموعه است.
کتابخانه تخصصی تاریخ
وی همچنین این کتابخانه تخصصی را از جمله واحدهای مخزن برشمرد و با ذکر سال 1376 به عنوان تاریخ تشکیل آن افزود: کتابخانه تخصصی تاریخ به منظور برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی کارکنان مدیریت اسناد و مطبوعات، کمک کردن به محققان در گردآوری اطلاعات موردنیاز به صورت ارائه خدمات مطالعه در کتابخانه و تکمیل و تجهیز منابع حوزه تاریخ شکل گرفت.
آرشیو تاریخ شفاهی
حسینزاده سورشجانی، رسالت آرشیو تاریخ شفاهی را ساماندهی اطلاعات جمع آوری شده در چهار چوب آیین نامه در راستای اطلاع رسانی، خدمات دهی و انتقال آن به نسلهای آینده خواند و ابراز کرد: برخی از وظایف این واحد اعم از مصاحبه با مطلعین معمرین و مردان و زنان مؤثر در تاریخ آستان قدس رضوی، مشهد و خراسان، در حوزه های علم و ادب، سیاست، اجتماع، هنر، ورزش، فرهنگ و مذهب هستند.
وی اضافه کرد: این اطلاعات پس از پیادهسازی و تایپ و نمایهسازی به مخزن اسناد سپرده شده تا در آینده و سپری کردن عمر سندی خود در اختیار محققان قرار گیرد؛ به علاوه ثبت وضعیت معماری و وقایع مهم روز به وسیله عکس و فیلم از دیگر اقدامات این مجموعه است.
واحد اسناد الکترونیک
مسئول اداره اسناد آستان قدس رضوی با معرفی وظایف این واحد اظهار کرد: کار مشترک کارآمد، تبادل اطلاعات، خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد با ارائه اطلاعات معتبر و مستند برای ارزیابی اعمال و تصمیمات، اصول مدیریت حفاظت از دادهها و به کارگیری قوانین مبتنی بر دسترسی و امنیت اطلاعات و سایر قانونگذاریهای مربوط به خط مشی اطلاعات از طریق سازماندهی خوب مدارک الکترونیکی نمونهای از اقدامات صورت گرفته دراین بخش است.
واحد مطالعات وقف
وی، مطالعه اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی، برای تهیه مستندات تاریخی در ارتباط با هر موقوفه و شناسنامهدار کردن کلیه موقوفات آستان قدس رضوی، پیدا کردن مستندات تاریخی در ارتباط با رقباتی که از تصرف آستان قدس خارج شده اند و در دادگاههای قضایی مورد دعاوی حقوقی قرار دارند و مشخص کردن مصرف عواید موقوفات را برخی از دلایل ایجاد این واحد تحقیقاتی عنوان کرد.
واحد مطالعات انقلاب اسلامی
حسینزاده سورشجانی با اشاره به هدف تشکیل واحد مطالعات انقلاب اسلامی بیان کرد: این واحد با هدف گردآوری و جمع آوری اطلاعات و اسناد در حوزه انقلاب اسلامی و تشکیل بانک اطلاعات در خصوص منابع انقلاب اسلامی در حوزههای اسناد مکتوب و تاریخ شفاهی برای مساعدت به محققان راهاندازی شد.
