باقرالعلوم(ع)، نخستین شکافنده علم نبوی/ تربیت ۵۰۰ شاگرد شاخص در مکتب علمی این امام

حجت‌الاسلام حبیب‌الله میرزایی، پژوهشگر گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، هر کدام از اهل بیت(ع) القاب و ویژگی‌های خاصی داشتند که بعدها به همان خصوصیت در جامعه مشهور ‌شدند، امام باقر(ع) نیز در جامعه شیعه و غیرشیعه به سبب مقام علمی بی‌نظیر ایشان به  لقب «باقر» شهرت پیدا کردند.

وی ادامه داد: از محمدبن مسلم ثقفی کوفی یکی از شاگردان برجسته امام پنجم منقول است، روزی با جابرابن عبدالله انصاری نشسته بودیم، امام سجاد(ع) وارد شدند در حالی که فرزند خردسالشان امام باقر(ع) نیز همراه ایشان بود. امام رو به فرزندشان فرمودند: سر عمویت را ببوس و ایشان جلو آمد و سر جناب جابر را بوسید. همانطور که می‌دانیم جابر انتهای عمرش نابینا شده بود و کسی را نمی‌دید، از این رو از امام سجاد(ع) سوال کرد که چه کسی سر مرا بوسید؟ امام در پاسخ می‌فرمایند: این فرزند من محمدباقر(ع) است. جابر تا این موضوع را متوجه شد سریعا ایشان را به آغوش کشید و مورد محبت قرار داد و گفت: جدتان به شما سلام رساند.

امام محمدباقر(ع)، نخستین شکافنده علم نبوی

حجت‌الاسلام میرزایی افزود: جابر سخنش را ادامه داد و گفت: در خانه پیامبر(ص) بودم که ایشان با امام حسین(ع) در حال بازی بودند، در این هنگام پیامبر(ص) به من رو کرده و فرمودند: حسین(ع) دارای فرزندی خواهد شد که نامش علی است و علی نیز دارای فرزندی می‌شود که نامش محمد(ص) است، اگر او را ملاقات کردی سلام مرا به او برسان و بعد می فرمایند: «و یبقرالعلم بقراً؛ علم را شکافت و آن را آشکار ساخت، شکافتنی ویژه و خاص»، زیرا واژه «بَقر» به معنای شکافندگی است، اما هر شکافندگی را «بَقرعلم» نمی‌گویند.

وی ضمن بیان این مطلب که یک نوع شکافندگی وجود دارد که برای یافتن گنج‌ها و دفینه‌های زمین انجام می‌گیرد و آن را«بَقَرالارض» می‌گویند، عنوان کرد: لذا پیامبر(ص) در اینجا تعبیر «یَبقَرالعلم» را در وصف ایشان به کار می برند، به این معنا که ایشان علوم متعددی را خواهد شکافت؛ بنابراین می‌بینیم که ایشان بسیاری از علوم از جمله خداشناسی، توحید، نبوت، موضوعات عرفانی، اجتماعی، اقتصادی و بسیاری از جنبه‌ها و علوم را در کلاس درس خود معرفی و مطرح می‌کنند که تا آن زمان اینچنین دایره و حوزه علمی تشکیل نشده بود.
 

این پژوهشگر گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی بیان کرد: پس از دوران رسالت و رحلت پیامبر اکرم(ص) شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه به گونه‌ای رقم خورد که اهل بیت(ع) که مفسران حقیقی قرآن‌اند، دیگر نتوانستند آن‌طور که باید قرآن را تفسیر کرده و در حقیقت مردم از ارتباط با اهل بیت(ع) منع شدند؛ گاهی نیز به این دستاویز که تنها قرآن مسلمانان را کفایت می‌کند، مردم را از اهل بیت(ع) دور می‌کردند.

وی تصریح کرد: لذا وضعیت امیرالمومنین(ع) در دوران معاویه کاملا گویاست، کسانی در آن برهه به تفسیر قرآن می‌پرداختند که هیچ آیه‌ای در شان و طهارت آن‌ها در قرآن نازل نشده بود و از طرف دیگر مولاعلی(ع) قرآن ناطق، بر روی منبر کوفه بارها و بارها می‌فرمودند: «سَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی، قبل از اینکه مرا از دست دهید، از من بپرسید!». لذا چنین شخصیت بی‌همتایی خانه‌نشین می‌شود و کسانی که قرآن را تفسیر به رأی کرده و خلاف ماأنزل الله را می‌گفتند به مسند خلافت تکیه می‌زنند و در نهایت زمان امیرالمومنین(ع) اینگونه به پایان می‌رسد.

نزاع سیاسی بنی‌امیه و بنی‌عباس بر سر قدرت؛ زمینه‌ساز آغاز مکتب علمی امام باقر(ع)

حجت‌الاسلام میرزایی با بیان اینکه زمان امام حسن و امام حسین(ع) نیز همین وضعیت ادامه دارد تا در نهایت منجر به شهادت این دو بزرگوار می‌شود، اظهار کرد: دوران امام سجاد(ع) نیز خفقان به حدی رسید که امام در خارج از مدینه، در قالب دعا بخشی از معارف دین را منتقل می‌کردند؛ تا نوبت به امام باقر(ع) می‌رسد و خوشبختانه موقعیت سیاسی جامعه به گونه‌ای رقم می‌خورد که به دلیل درگیری و نزاع سیاسی بین بنی امیه و بنی عباس بر سر قدرت و دنیا ذهنشان تا حدی از امام محدباقر(ع) و خط امامت منحرف می‌شود.

وی اضافه کرد: لذا امام از این موقعیت مغتنم نهایت استفاده را برده و حلقه درس حضرت در مسجدالنبی(ص) صدها و هزاران شاگرد را در خود جای می‌دهد و در این فضاست که امام باقر و امام صادق(ع) بیشترین روایات را از پیامبر(ص) نقل و در تفسیر قرآن و علوم مختلف نیز مطالب مهمی را تبیین می‌کنند و این برهه یک دوره طلایی در نشر معارف دین و اهل بیت(ع) می‌شود. از طرفی تمام شاگردانی که به محضر امام باقر(ع) می‌آیند نیز تنها از پیروان و محبان حضرت نیستند، بلکه بسیاری دارای مذهب اهل سنت بوده که با بهره‌مندی از حوزه علمی این امام همام، ده‌ها و صدها روایت از ایشان نقل می‌کنند.

این پژوهشگر حوزه تاریخ اسلام در تشریح این مطلب افزود: حتی در صحاح سته اهل سنت نیز نام این رُوّات که از شاگردان مکتب علمی امام باقر(ع) بودند زیاد به چشم می‌خورد. از این بُعد و به خاطر تراوشات و شگفتی‌های علمی بی‌نظیر امام پنجم بود که پیامبر(ص) نیز از مدت‌ها قبل این امر را پیش بینی کرده و ایشان را باقرالعلوم نامیدند بنابراین ما امروز شاهد هستیم که بیشترین آثار و روایات در کتب دینی ما متعلق به امام باقر و امام صادق(ع) که تکمیل کننده مسیر علمی این امام بزرگوار بودند، است.

باقرالعلوم(ع)؛ بنیانگذار مکتب علمی اهل بیت(ع)

وی در ادامه با بیان اینکه مقام امام باقر(ع) و سیمای علمی ایشان از سه جهت قابل بررسی است، اظهار کرد: از نگاه اندیشمندان، فقیهان و صاحبنظران علوم اسلامی، شمار تربیت‌یافتگان مکتب علمی امام و و شیوه زندگی و آثار علمی به جای مانده از ایشان، می‌توان به عظمت و شأن والای علمی و عملی امام محمدباقر(ع) پی ب، به عنوان مثال، علامه سبط ابن جوزی از علمای بزرگ اهل سنت می‌گوید: «ابوجعفر محمدالباقر، شخصیتی دانشمند، عابد و مورد اطمینان بود که پیشوایان اهل سنت مانند ابوحنیفه از وی حدیث نقل کرده‌اند».

حجت‌الاسلام میرزایی همچنین بیان کرد: شمس الدین ذهبی از دیگر علمای اهل سنت نیز در وصف امام باقر(ع) می‌گوید: «ابوجعفر محمدبن علی، جامع علم، عمل، سیادت، شرف، وثاقت و متانت بود و شایستگی خلافت رسول الله(ص) را داشت». همچنانکه نبی مکرم اسلام(ص) در حدیث ثقلین، قرآن و عترت را همپای یکدیگر و جدایی ناپذیر برمی‌شمرند، امام باقر(ع) نیز عِدل قرآن است و همانگونه که ما از قرآن بهره می‌بریم از علوم، اقدامات و سیره علمی ایشان نیز بی‌کم و کاست می توانیم استفاده کنیم.

تربیت حدود 500 شاگرد شاخص در مکتب علمی باقرالعلوم(ع)

وی با تاکید بر اینکه همانگونه که قرآن مصداق «... لارتب و لایابس فی کتاب مبین، هیچ تر و خشکى نیست مگر اینکه در کتابى روشن [ثبت] است. (انعام/59)» بوده و همه‌چیز در آن یافت می‌شود، اهل بیت(ع) نیز همین گونه‌اند و هیچ نقصانی به ساحت مطهر ایشان راه ندارد، ابراز کرد: معصومین(ع) در هر دورانی به فراخور شرایط اجتماعی و سیاسی وظیفه امامت خود را به بهترین شکل ممکن به انجام رسانده‌ و در این مسیر شاگردان زیادی نیز تربیت کرده‌اند. همچنانکه شیخ طوسی در کتاب رجال خود شمار شاگردان امام باقر(ع) را حدود 500 نفر از زن و مرد بیان می‌کند که از بارزترین آن‌ها می‌توان به محمدبن مسلم ثقفی کوفی اشاره کرد که به گفته خود حافظ 30 هزار حدیث از امام پنجم بوده است.

پژوهشگر گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی جابر بن یزید جُعْفی را از دیگر شاگردان شاخص مکتب علمی امام نام برد و گفت: این شاگرد امام نیز 70 هزار حدیث از امام پنجم حفظ کرده که در نوع خود امری شگفت‌آور است، البته از این نمونه‌ها در امامیه و اهل‌سنت بسیار یافت می‌شود و این تعداد تنها مشاهیر شاگردان مکتب علمی این امام بزرگوار بوده است.