تقابل «فجار» و «ابرار» در سوره مطففین

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، مفسر قرآن کریم و صاحب تفسیر مشکاة، در ادامه سلسله مباحث تفسیری خود درباره آیات سوره «مطففین» که محتوای آن از طریق کانال‌های مجازی منتسب به وی منتشر می‌شود، به تبیین مفهوم «لقاءالله»، حقیقت حجاب از پروردگار و تقابل سرنوشت فجار و ابرار در قیامت پرداخت.

وی با اشاره به اینکه انسان در متن زندگی دنیا با انواع ابتلاها، امتحانات و فراز و نشیب‌ها روبه‌رو است اظهار کرد: همه این رنج‌ها و تلاش‌ها در نهایت برای رسیدن به یک حقیقت والاست و آن لقاء الهی است. قرآن کریم قیامت را تا آن اندازه جدی و سرنوشت‌ساز معرفی می‌کند که یکی از نام‌های آن را «یوم لقاء رب العالمین» می‌داند؛ روزی که انسان به دیدار پروردگار خویش نائل می‌شود.

انصاری با استناد به آیه «فَمَن کَانَ یَرجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلًا صَالِحًا وَلا یُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» تصریح کرد: امید به لقاءالله یک ادعا نیست، بلکه لوازمی دارد؛ نخست عمل صالح و دوم پرهیز از هرگونه شرک. انسانی که دل در گرو دیدار پروردگار دارد، باید مسیر زندگی خود را بر مدار بندگی خالصانه تنظیم کند.

وی با تأکید بر اینکه لقاء به معنای دیدن با چشم سر نیست، افزود: دیدار الهی از سنخ رؤیت حسی نیست، بلکه به معنای حضور و بهره‌مندی بی‌واسطه از فیض و عنایت الهی است. در دنیا الطاف الهی از طریق اسباب و وسائط به انسان می‌رسد اما در قیامت این وسائط برداشته می‌شود و انسان‌ها مستقیماً در معرض فیض الهی قرار می‌گیرند. ساده‌ترین تقریر از لقاءالله همین است که انسان بدون حجاب و واسطه در محضر حق تعالی قرار گیرد.

این مفسر قرآن با اشاره به آیه «وُجُوهٌ یَومَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلیٰ رَبِّهَا ناظِرَةٌ»، گفت: قرآن کریم از چهره‌هایی سخن می‌گوید که در آن روز شاداب و باطراوت‌اند و به سوی پروردگار خویش می‌نگرند؛ تعبیری که نشان‌دهنده مقام قرب و حضور در پیشگاه الهی است. این همان مرتبه «عند ربهم» است که برای بندگان صالح ترسیم شده است.

وی به آیه «کَلّا إِنَّهُم عَن رَبِّهِم یَومَئِذٍ لَمَحجُوبُونَ» اشاره و بیان کرد: در مقابل این گروه، کسانی هستند که به سبب عملکرد نادرست و ظلمت‌های ناشی از گناه، در قیامت در حجاب قرار می‌گیرند و از فیض حضور الهی محروم می‌شوند. این حجاب، نتیجه طبیعی رفتارهای آنان در دنیاست.

انصاری با استناد به آیه «وَمَن کَانَ فِی هَذِهِ أَعمَی فَهُوَ فِی الآخِرَةِ أَعمَی» افزود: نابینایی در آخرت، امتداد نابینایی معنوی در دنیاست. کسانی که در دنیا حقیقت را نمی‌بینند و با وجود نشانه‌های روشن الهی راه انکار و معصیت را در پیش می‌گیرند در قیامت نیز از مشاهده حقیقت محروم خواهند بود.

صاحب تفسیر مشکاة درباره تعبیر «ثُمَّ إِنَّهُم لَصَالُوا الجَحِیم» گفت: قرآن کریم درباره فجار می‌فرماید آنان داخل در جحیم می‌شوند. «جحیم» از ریشه جحم به معنای افروختگی و گداختگی شدید است و بیانگر عذابی سوزان و فراگیر است. سپس به آنان گفته می‌شود: «هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ»؛ این همان حقیقتی است که آن را تکذیب می‌کردید. به تعبیر قرآن، جحیم بازتاب باورها و رفتارهای انکارگرانه آنان در دنیاست.

این مفسر قرآن در ادامه با اشاره به ساختار تقابلی آیات سوره مطففین اظهار کرد: قرآن همواره دو سوی سکه را در کنار هم ترسیم می‌کند؛ پس از بیان حال فجار، بلافاصله از ابرار سخن می‌گوید و می‌فرماید: «کَلّا إِنَّ کِتَابَ الأَبرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ وَمَا أَدراکَ مَا عِلِّیُّونَ کِتَابٌ مَرقُومٌ یَشهَدُهُ المُقَرَّبُونَ».

وی تصریح کرد: «کتاب» در این آیات به معنای کارنامه و مجموعه اعمال ثبت‌شده انسان است؛ همان حقیقتی که در آیه «إِنَّا کُنَّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ» به آن اشاره شده است. تمامی اعمال انسان در دنیا ثبت و ضبط می‌شود و در قیامت به صورت کتابی روشن عرضه خواهد شد.

انصاری افزود: ابرار در نقطه مقابل فجار قرار دارند. ابرار جمع بارّ از ریشه برّ به معنای نیکی گسترده و پایدار است. این گروه به سبب ایمان، صدق و عمل صالح، کارنامه‌ای دارند که در علیین ثبت شده؛ مرتبه‌ای والا که مقربان الهی بر آن گواه‌اند.

وی اظهار کرد: سوره مطففین با ترسیم این دو سرنوشت، انسان را به بازنگری در رفتار خویش دعوت می‌کند. سعادت و شقاوت اخروی، امری تحمیلی نیست، بلکه نتیجه طبیعی انتخاب‌ها و عملکرد انسان در دنیاست. از این رو، امید به لقاءالله باید با مراقبت عملی و اخلاقی همراه باشد.

این مفسر قرآن گفت: آیات مربوط به فجار و ابرار، تصویری روشن از عدالت الهی و نظام دقیق ثبت اعمال ارائه می‌دهد و یادآور می‌شود که هیچ رفتار و نیتی از دایره علم و حساب الهی خارج نیست؛ حقیقتی که می‌تواند جهت زندگی انسان را به سوی بندگی آگاهانه و مسئولانه سوق دهد.