یادداشت
«کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)»؛ معرفی صد اثر درباره عاشورا
محمد اسفندیاری در «کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)» با معرفی صد کتاب شاخص درباره امام حسین(ع) و بررسی ویژگیها و محتوای آنها کوشیده است تصویری روشن از روند نگارش و تحول آثار عاشورایی در طول تاریخ اسلام ارائه دهد.
«کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)» کتابی نوشته محمد اسفندیاری است. این کتاب یک جلدی در سال ۱۳۸۰ توسط سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر و پس از آن نیز با اصلاح و اضافاتی تجدید چاپ شد. در این اثر ۱۰۰ کتاب مهم فارسی و عربی که از سده دوم هجری تا به امروز درباره امام حسین بن علی(ع) نوشته شده، بهترتیب تاریخی معرفی شده است. عبدالرحیم قنوات، دانشیار و عضو هیئت علمی گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد یادداشتی درباره کتاب «کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)» در اختیار خبرگزاری ایکنای خراسان رضوی قرار داده است که در ادامه میخوانیم:ملاک و معیار اسفندیاری در انتخاب صد کتاب مهم درباره امام حسین(ع) عبارت است از قدمت، تأثیرگذاری، مرجع بودن، ندرت موضوع، مخدوش نبودن، اعتبار، ابتکاری بودن و سرانجام تحلیلی بودن کتاب. وی آورده است: «این پژوهش عهدهدار پاسخ به این پرسشهاست که صد کتاب مهم درباره امام حسین به عربی و فارسی کداماند؟ درونمایه، اشتراکات و امتیازات آنها چیست و ترتیب تاریخی آن چگونه است؟
نویسنده آورده که او نخست تصور میکرده بتواند از میان هزاران کتاب نوشته شده درباره امام حسین بن علی(ع) ۲۰۰ تا ۳۰۰ اثر خوب و مهم را شناسایی و معرفی کند، اما هنگام کار دریافته که متأسفانه یافتن صد اثر مهم هم درباره این موضوع کاری چندان آسان نیست و بر این اساس نتیجه گرفته که درباره امام حسین(ع) و قیام و شهادت ایشان کتابهای فراوانی نوشته و منتشر میشود، ولی اطلاعات و تحلیلهای آنها تکراری و اندک است».
اسفندیاری مقدمهای خوب با نثری زیبا بر کتاب خود نوشته که دربرگیرنده اطلاعات کی و کیفی جالبی درباره کتابهایی است که در گذر تاریخ اسلام درباره قیام امام حسین(ع) نوشته شده است و تنها مطالعه همین مقدمه نیز آگاهیهایی جالب توجه درباره این آثار در اختیار خوانندگان قرار میدهد.
این کتاب دارای دو بخش الحاقی است: نخست «کتابشناسی کتابشناسیهای امام حسین(ع)» که در آن ۴۳ کتابشناسی معرفی شده است و نویسنده در این قسمت از ضرورت کتابشناسی امام حسین(ع) و آیین تدوین آن و نتایج بهدستآمده سخن گفته و این کتابشناسیها را فهرست و معرفی کرده است.
دوم «امام حسین(ع) در الذّریعه» که دربرگیرنده فهرستی از کتابهایی است که نویسندگان شیعه در گذر تاریخ درباره شخصیت، قیام و شهادت امام حسین(ع) نوشتهاند و شیخ آقابزرگ تهرانی در کتاب «الذّریعة الی تَصانیف الشّیعه» آنها را فهرست و معرفی کرده است. شمار این کتب بالغ بر ۹۰۰ عنوان است و بر این اساس در «کتابشناسی تاریخی امام حسینبن علی(ع)» بیش از ۱۰۰۰ کتاب درباره امام حسین(ع) فهرست و معرفی شده است.
جا داشت نویسنده کتاب بخش «امام حسین(ع) در الذریعه» را که به زبان عربی است به فارسی ترجمه کند، اما اصرار بر نقل متن عربی استفاده از آن را برای بسیاری از فارسیزبانان دشوار کرده است. با وجود این کتاب اسفندیاری اثری مهم برای خوانندگان تخصصی و عمومی تاریخ عاشورا است و زمینه مناسبی برای شناخت و مطالعه تاریخ این رخداد مهم فراهم آورده است. معرفی تاریخی کتب نیز خواننده را در شناخت سیر تحول فرم و محتوای آثار عاشورانگاری مسلمانان بویژه شیعیان یاری میرساند.
