رونمایی از اسناد و مطبوعات تاریخی مرتبط با عزاداری محرم در حرم رضوی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی به نقل از آستان نیوز، رونمایی از اسناد و مطبوعات تاریخی مرتبط با عزاداری محرم، امروز، ۲۶ خردادماه هم‌زمان با آغاز ماه محرم با حضور جواد نوائیان رودسری، تاریخ‌پژوه و مدرس دانشگاه و جمعی از مدیران، کارشناسان و پژوهشگران آستان قدس رضوی و سایر علاقه‌مندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، اجرا شد.

 

از جمله اسناد مکتوب و تصویری منتخب موجود در مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی که از آنها در این برنامه رونمایی شد، می‌توان به دو عکس با محوریت «نمایی از حرم مطهر حضرت رضا(ع) در روز عاشورا در دوره قاجار» اشاره کرد، همچنین می‌توان از اسنادی با عناوین «صورت هزینه‌های نخل‌بندی ایام عاشورا در ماه محرم در دوره افشاریه، سال 1179 هجری قمری»، «رسید پرداخت انعام به نوحه‌خوانان در ماه محرم در دوره قاجار، سال 1269 هجری قمری» و «دستور متولی آستان در خصوص برپایی مراسم روضه‌خوانی در دهه اول محرم در دوره قاجار سال 1322 هجری قمری» نام برد. 

 

صفحاتی از روزنامه‌های تاریخی «وقایع‌اتفاقیه» و «ادب» موجود در مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی که روایتگر اخباری مرتبط با مراسم عزاداری محرم در حرم رضوی است نیز در این مراسم رونمایی و معرفی شد. 

 

در ابتدای این برنامه، جمیله جهانی، مسئول امور اطلاع‌رساني و محتوا مطبوعات مدیریت مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی بیان کرد: در حال حاضر، از دوره صفویه تا پایان دوره قاجار، حدود دو هزار سند مربوط به مراسم عزاداری در ماه محرم در حرم مطهر امام رضا(ع) در این مرکز وجود دارد. 

 

وی با محوریت اولین خبر مطبوعات درباره محرم نیز گفت: نخستین بار در شماره 38 سال اول روزنامه وقایع‌اتفاقیه، مطلب دینی درباره محرم چاپ شده است، همچنین در یکی از شماره‌های روزنامه ادب(اولین روزنامه چاپ شده در مشهد) که در سال 1325 هجری قمری منتشرشده، مطلبی درخصوص تعزیه‌داری در ماه محرم در مشهد به چشم می‌خورد. 

 

در ادامه مراسم، جواد نوائیان رودسری، تاریخ‌پژوه و مدرس دانشگاه با محوریت «سرگذشت عزاداری در حرم رضوی» اظهار کرد: به نظر می‌رسد مراسم عزاداری در قرون اولیه، هر چند با بروز حساسیت‌هایی، در حرم رضوی جریان داشته است و دلیل این حساسیت نیز احتمالاً توجه آل‌بویه به عزاداری از محرم سال ۳۵۲ قمری بود که «ابن اثیر» و دیگران در تاریخ خود به آن اشاره کرده‌اند. 

 

وی افزود: به احتمال زیاد قدیمی‌ترین گزارش درباره مراسم عزاداری در حرم رضوی مربوط به «الکامل» است که به وقوع رویدادی در عاشورای سال ۵۱۰ هجری قمری اشاره کرده است.

 

نوائیان رودسری با اشاره به تاریخچه مراسم عزاداری در حرم رضوی در دوره‌های تاریخی قبل از دوره صفویه ادامه داد: در دوره صفویه و با رسمیت یافتن مذهب شیعه، مراسم عزاداری عمومیت یافت و برای آن ساختارهای جدیدی تعریف شد. قدیمی‌ترین سند موجود در آستان قدس رضوی که در آن به موضوع مراسم عاشورا، به‌صورت غیرمستقیم اشاره شده سند مربوط به تعطیلی حمام آغچه در روز عاشورای سال 1011 هجری قمری در عهد شاه عباس یکم صفوی است. 

 

این تاریخ‌پژوه گفت: در دوره صفویه به‌تدریج مراسم عزاداری در حرم رضوی انتظام خاص خودش را پیدا کرد و برخی الگوهای عزاداری فعال در دیگر نقاط کشور به آن وارد شد که از جمله این الگوها می‌توان به مراسم نخل‌بندی اشاره کرد که قدمت قدیمی‌ترین سند مربوط به آن به سال 1067 هجری قمری برمی‌گردد. 

 

وی افزود: از دوره صفویه مراسم روضه‌خوانی در حرم رضوی توسعه یافت. این مراسم در واقع همان مصیبت‌خوانی و نوحه‌سرایی در ماتم اهل بیت(ع) بود، اما به سبب شهرت کتاب «روضه‌الشهدا» در این زمینه، به روضه‌خوانی شهرت یافت. 

 

نوائیان رودسری با تأکید بر اینکه بخش عمده اسناد موجود درباره عزاداری در حرم رضوی مربوط به برپایی مراسم روضه‌خوانی در این مکان مقدس است، بیان کرد: در دوره قاجار نیز مراسم عزاداری، توسعه بسیاری پیدا کرد و بخشی از این توسعه، به‌طور حتم به وجود موقوفه‌هایی برمی‌گردد که برای این موضوع وقف شده بود. 

 

این مدرس دانشگاه با معرفی ۱۰ واقف مرتبط با مراسم عزاداری در دوره قاجار گفت: پژوهش‌های حاضر نشان می‌دهد موقوفه محمدحسین شریف از حسین‌آباد کرمان در سال 1254 هجری قمری، اولین موقوفه دوره قاجار مرتبط با برگزاری عزاداری در داخل حرم مطهر رضوی است. 

 

وی از دو مراسم «خطبه‌خوانی» و «شمع‌گردانی» به‌عنوان برنامه‌های عزاداری در حرم رضوی در دوره قاجار نام برد و افزود: مراسم عزاداری در حرم مطهر و شهر مشهد، از فعالیت نخستین جراید این شهر بازتاب خبری مناسبی داشت و نخستین گام در این زمینه در 12 محرم سال 1319 هجری قمری برداشته شد. 

 

نوائیان رودسری در بخش دیگر این مراسم به معرفی و بررسی تحلیلی چهار قطعه عکس مربوط به مراسم عزاداری در حرم رضوی پرداخت که از جمله این عکس‌ها می‌توان به عکس مشهور‌ عزاداری روز عاشورا که احتمالاً در سال ۱۳۱۱ هجری قمری و توسط عبدالله قاجار گرفته شده است، اشاره کرد. «عکس مراسم عزاداری در صحن عتیق حرم مطهر، احتمالاً در اواخر دوره مظفری»، «عکس‌ عزاداری در حرم امام رضا(ع) در 28 ماه صفر سال 1309، از عبدالله قاجار» و «عکس مراسم عزاداری روز عاشورا، احتمالاً مربوط به سال 1311 هجری قمری»، از دیگر آثاری بود که در برنامه حاضر توسط این تاریخ‌پژوه، مورد بررسی قرار گرفت.