احیای نهضت عاشورا؛ راهبردی برای صیانت از اسلام اصیل

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا نوری کوهبنانی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی با اشاره به جایگاه نهضت عاشورا در تاریخ اسلام اظهار کرد: قیام امام حسین(ع) نقطه عطفی در پاسداری از حقیقت دین و مقابله با انحراف‌های سیاسی و اعتقادی بود. این قیام صرفاً یک حرکت اعتراضی در برابر حکومت یزید نبود، بلکه تلاشی بنیادین برای احیای ارزش‌های فراموش‌شده اسلام، اصلاح امت و مقابله با روند تحریف دین به شمار می‌رفت و به‌ همین دلیل بزرگداشت محرم و عاشورا در مکتب اهل‌بیت(ع) جایگاهی ویژه دارد.

 

وی افزود: اهتمام اهل‌بیت(ع) به زنده نگه داشتن عاشورا ریشه در درکی عمیق از نقش این حادثه در حفظ اسلام دارد، زیرا اگر واقعه کربلا به فراموشی سپرده می‌شد بخش مهمی از تقابل اسلام ناب با جریان اموی و سلطنت دنیامدارانه در هاله‌ای از ابهام قرار می‌گرفت و به‌ همین سبب اهل‌بیت(ع) با شیوه‌های گوناگون فرهنگی، تربیتی و عاطفی کوشیدند این واقعه را در حافظه تاریخی جامعه اسلامی زنده نگه دارند.

 

نوری کوهبنانی با اشاره به مبانی حدیثی احیای عاشورا گفت: در روایات اسلامی بر ماندگاری محبت و اندوه نسبت به شهادت امام حسین(ع) در دل مؤمنان تأکید شده است و بر اساس حدیثی مشهور از پیامبر اکرم(ص) که فرموده‌اند: «برای شهادت حسین(ع) حرارتی در دل‌های مؤمنان است که هرگز سرد نمی‌شود»، پیوند میان مؤمنان و نهضت حسینی پیوندی صرفاً عاطفی نیست، بلکه رابطه‌ای هویتی و معرفتی است که عاشورا را به جریانی زنده و الهام‌بخش در تاریخ اسلام تبدیل کرده است.

 

وی ادامه داد: زنده نگه داشتن عاشورا در حقیقت پاسداری از اسلام اصیل است، زیرا جریان بنی‌امیه تلاش داشت با تکیه بر قدرت سیاسی، مفاهیم دینی را به نفع سلطنت خود تغییر دهد و نوعی قرائت حکومتی از دین ارائه کند. در چنین فضایی قیام امام حسین(ع) حرکتی برای احیای دین و مقابله با تحریف بود و طبیعی است که زنده نگه داشتن یاد آن نیز نقشی اساسی در صیانت از اسلام داشته باشد.

 

این پژوهشگر دینی با اشاره به شرایط تاریخی پس از استقرار حکومت اموی تصریح کرد: در آن دوره تلاش می‌شد اطاعت از حاکم اصل دینی معرفی شود و قیام امام حسین(ع) به‌عنوان شورش علیه حاکم مشروع جلوه داده شود. در برخی گزارش‌های تاریخی آمده است که کوشیده شد چهره عاشورا تحریف و این روز به عنوان روز شادی معرفی شود که این امر نشان می‌دهد نزاع کربلا تنها یک درگیری نظامی نبود، بلکه جدالی بر سر روایت تاریخی و هویت دینی جامعه اسلامی نیز محسوب می‌شد.

 

نوری کوهبنانی درباره شیوه‌های احیای عاشورا در سیره اهل‌بیت(ع) گفت: یکی از مهم‌ترین این شیوه‌ها، عزاداری و سوگواری مستقیم ائمه(ع) بود. در منابع روایی آمده است که امام سجاد(ع) سال‌ها بر مصیبت امام حسین(ع) گریست و این گریه مستمر را باید تلاشی برای زنده نگه داشتن یاد عاشورا در وجدان جامعه دانست.،بنابراین احیای عاشورا از سوی اهل‌بیت(ع) را باید نوعی مقاومت فرهنگی عمیق در برابر پروژه تحریف دانست؛ مقاومتی که با روش‌های مختلفی دنبال شد.

 

وی ادامه داد: همچنین در روایات آمده است که امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در خانه‌های خود مجالس سوگواری برپا می‌کردند و دیگران را نیز به عزاداری برای امام حسین(ع) فرا می‌خواندند. در سیره امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) نیز آمده است که با آغاز ماه محرم، فضای حزن و اندوه بر زندگی آن‌ها حاکم می‌شد و روز عاشورا به‌عنوان اوج مصیبت و سوگواری شناخته می‌شد. مجالس حسینی در طول تاریخ تشیع یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی برای انتقال معارف دینی و تبیین اهداف نهضت عاشورا بوده‌اند و بر احیای مجالسی که در آن‌ها یاد و معارف اهل‌بیت(ع) زنده می‌شود، تأکید شده است.

 

 

نوری کوهبنانی با اشاره به نقش شعر در احیای عاشورا بیان کرد: ائمه اطهار(ع) شاعران را به مرثیه‌سرایی برای امام حسین(ع) تشویق می‌کردند، زیرا شعر در فرهنگ اسلامی رسانه‌ای مؤثر برای انتقال پیام و برانگیختن احساسات دینی بوده است. حمایت اهل بیت(ع) از شاعرانی مانند کمیت، دعبل خزاعی و دیگر مرثیه‌سرایان نشان می‌دهد که مرثیه‌سرایی در نگاه آن‌ها نوعی جهاد فرهنگی برای حفظ حقیقت عاشورا بوده است.

 

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی به جایگاه گریه بر امام حسین(ع) در روایات اشاره کرد و گفت: در آموزه‌های اهل‌بیت(ع) گریه بر سیدالشهدا(ع) صرفاً یک واکنش احساسی نیست، بلکه نشانه همدلی با جبهه حق و اعلام برائت از ظلم است و می‌تواند زمینه‌ساز تربیت معنوی و پیوند قلبی مؤمنان با حقیقت عاشورا باشد.

 

وی زیارت امام حسین(ع) را نیز از دیگر راهبردهای مهم اهل‌بیت(ع) برای زنده نگه داشتن یاد عاشورا دانست و افزود: در منابع روایی شیعه تأکید فراوانی بر زیارت سیدالشهدا(ع) شده و این عمل به‌عنوان یک رفتار هویت‌ساز و اعتقادی معرفی شده است، زیرا زیارت نوعی اعلام وفاداری به آرمان‌های نهضت حسینی و پیوند با فرهنگ ایثار و حق‌طلبی به شمار می‌آید.

 

این پژوهشگر دینی با اشاره به کارکردهای اجتماعی و فرهنگی احیای عاشورا اظهار کرد: پاسداری از اسلام ناب در برابر تحریف، حفظ حافظه تاریخی امت نسبت به مظلومیت اهل‌بیت(ع)، تربیت عاطفی و اخلاقی مؤمنان بر پایه ایثار و ظلم‌ستیزی، تقویت هویت جمعی شیعه و تداوم فرهنگ مقاومت در برابر انحراف و استبداد از مهم‌ترین آثار زنده نگه داشتن عاشورا است.

 

نوری کوهبنانی گفت: احیای محرم و عاشورا در مکتب اهل‌بیت(ع) تنها یک آیین عاطفی نیست، بلکه برنامه‌ای فرهنگی و تمدنی برای حفظ اسلام اصیل و انتقال پیام نهضت حسینی به نسل‌های آینده به شمار می‌رود، از این رو تعمیق معرفتی و اصلاح محتوایی آیین‌های عاشورایی می‌تواند گامی مهم در جهت احیای امر اهل‌بیت(ع) و پاسداری از هویت دینی جامعه اسلامی باشد.