اخضری:
حرکت اخباریگری به مبارزه با تدبر، تفکر و اجتهاد منجر شد
گروه اندیشه: یک استاد تاریخ مراکز آموزش عالی استان اصفهان گفت: حرکت اخباریگری به مبارزه با نوآوری، بیاعتنایی به تدبر، تفکر و اجتهاد منجر و از طرفی اعتقاد به عدم حجیت ظواهر قرآن از سوی آنان بهنوعی موجب مهجوریت قرآن شد.
اخضری، استاد تاریخ مراکز آموزش عالی استان اصفهان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، اظهار کرد: اخباری به گروهی از فقهای شیعه گفته میشود که خط مشی عملی آنها در رسیدن به احکام شرعی و تکالیف الهی از طریق اخبار و احادیث است و مبتنی بر روش اجتهادی و اصولی نیست.
وی افزود: پیدایش این نوع خط مشی با پایان یافتن زندگی امامان معصوم(ع) و آغاز غیبت امام زمان(عج) در سال260 هجریقمری در چگونگی دستیابی به احکام شرعی بود.
این محقق و پژوهشگر تاریخ بیانکرد: از این دوره به بعد، برای دستیابی به احکام شرعی دو نوع نگرش به وجود آمد، یک نگرش پذیرفتن احادیث و عدم تجاوز از آن در دستیابی به احکام شرعی بود که برجستهترین چهرههای این نگرش، محمدبن یعقوب کلینی علی بن بابویه قمی و محمدبن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق بودند که در گردآوری آثار و مجموعههای فقهی و حدیثی نقش مهمی داشتند.
اخضری بیان کرد: در مقابل این نوع رویکرد، نگرش اجتهاد، استخراج و استنباط فروع از اصول بود که از شخصیتهای بارز این مکتب شیخ مفید، سید مرتضی علم الهدی و شیخ طوسی بودندکه با ایجاد آثاری در اصول فقه، پایهگذار حرکتی نوین در فقه شیعه محسوب میشوند.
وی افزود: نگرش اصولی برفقه به تدریج رونق و گسترش یافت و بر نگرش اول چیره شد و تا قرنها بر حدیثگرایان برتری یافت، ولی مکتب اهلحدیث در اوایل قرن 11هجری (در زمان صفویه) بار دیگر به وسیله «محمدامین استرآبادی» در قالبی نو مطرح و احیاء شد و از این زمان دوره جدیدی از تقابل دو مکتب اخباری و اصولی در حوزه فقاهت شیعه پدید آمد.
این محقق و پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اخباریون ادله را تنها «سنت» میدانند و معتقدند تفسیر و فهم قرآن جز از طریق بیان امامان معصوم(ع) که در ضمن روایات آمده، ممکن نیست و لذا حکم شرعی همان روایات و احادیث است.
وی با بیان اینکه برخی از اخباریون حجیت احادیث رسیده از پیامبر(ص) از طریق عامه را منوط به این میدانند که تفسیر آن از معصومان(ع) وارد شده باشد، گفت: آنها درباره عقل معتقدند که عقل انسان توان فهم و درک احکام و نظریات شرعی را ندارد و اجماع را نیز دلیل شرعی برگرفته از اهل سنت میدانند و لذا آن را نمیتوان به عنوان مبنای دلیل حکم شرعی قرار داد.
اخضری افزود: این نوع رویکرد بر خلاف اصولیون است که علاوه بر قرآن و سنت، اجماع و عقل را نیز از ادله شرعی و منابع استنباطی احکام میشمارند و ظواهر قرآن را نیز حجت میدانند.
وی با بیان اینکه اخباریون اجتهاد را حرام و تقلید از غیر معصوم را جایز نمیدانند، مگر این که از معصوم روایت کند، تصریح کرد: این در حالی است که اجتهاد نزد اصولیون واجب عینی میباشد و تقلید عامی از مجتهد جامعالشرایط به معنای پذیرش نظر و فتوای او واجب است.
این محقق و پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اخباریون رسیدن به احکام شرعی از راه ظن و گمان را حرام و تنها راه کسب احکام را از طریق علم و اطمینان میدانند، ولی اصولییون ظن را نیز حجت میدانند.
وی با اشاره به اینکه اخباریون احادیث را صحیح یا ضعیف نمیدانند ولی اصولیون حدیث را صحیح، موثق و ضعیف میدانند، ادامه داد: اخباریون تمامی احادیثی که در کتب اربعه (کافی، استبصار، من لا یحضره الفقیه و تهذیب) و کتب حدیثی دیگر علمای بزرگ شیعه که به صحت احادیث نقل شده گواهی داده اند را صحیح میدانند، ولی اصولیون همه احادیث موجود را به صرف نقل در کتب یاد شده صحیح نمیدانند.
وی بیان کرد: درست است که گفته میشود فقهای اجتهادی(اصولیون) در مقابل اخباریون قرار دارند، ولی این بدان معنی نیست که این دو در اصول عقاید (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) و در فروع مثل( نماز، روزه، حج، زکات، خمس و...) در اختلافند، بلکه در این موارد با هم مشترک هستند، اما اختلاف اساسی آنان فقط در منهج علمی، روش و طریقه و صول به حکم شرعی میباشد.
این استاد تاریخ ادامه داد: اگر چه امروزه مکتب اخباریگری را حرکتی پویا و پیشرو و آن را مکتبی صحیح برای استنباط احکام شرعی نمیدانند ولی نمیتوان تأثیرگذاری آن را بر جامعه شیعه انکارکرد، زیرا این تفکر در حدود دو قرن موجودیت، آثار منفی و مثبتی بر جای نهاده است.
وی با بیان اینکه حرکت اخبارگری به مبارزه با نوآوری، بیاعتنایی به تدبر و تفکر و اجتهاد منجر و اعتقاد به عدم حجیت ظواهر قرآن از سوی آنان به نوعی موجب مهجوریت قرآن شد، اظهار کرد: حرکت اخباریون با ظهور برخی از مسائل زمینه مناظره و مجادلات فقهی را فراهم آورد، زیرا اخباریون تنها مرجع استباط را کتاب و سنت میدانستند و با ادله عقلی در عرصه استنباط مسائل فقهی به نوعی مخالفت داشتند و لذا اصول فقه مورد بیاعتنایی آنها قرار گرفت.
وی گفت: از دستاوردهای مثبت آن میتوان تالیف و تدوین کتب روایی نظیر کتب اربعه حدیثی شیعه نظیر «وسائل الشیعه» اثر شیخ حر عاملی و «الوافی» اثر ملامحسن فیض کاشانی و «بحارالانوار» اثرعلامه مجلسی و «عوالم العلوم والمعارف» اثر شیخ عبداللهبن نورالله بحرانی شاگرد مجلسی و «الشفاء فی احادیث آل مصطفی» اثرشیخ محمدرضا بن عبداللطیف تبریزی نام برد.
اخضری بیان کرد: تفاسیر روایی نظیر تفسیر نورالثقلین اثر شیخ عبدعلی عروسی حویزی متوفی 1104 هجریقمری و تفسیر البرهان فی تفسیرالقرآن اثرسید هاشم بحرانی متوفی 1107هجریقمری نیز تدوین شد و مناظرهها و مجادلات فقهی اخباریون و اصولیون به گسترش مباحث فقهی و اصولی منجر شد.
وی ادامه داد: از بارزترین عالمان این مکتب علاوه بر چهرههای بزرگی که در ابتدا ذکر شد، میتوان از محمد تقی مجلسی، محمد باقر مجلسی ، ملامحسن فیض کاشانی، محمد حسن حر عاملی صاحب وسائل الشیعه، نعمتالله جزایری، شیخ یوسف بحرانی صاحب حدائق و میرزا محمد اخباری نام برد.
اخضری تصریح کرد: در سالهای اخیر نیز اندیشه و روش این مکتب مجددا در حوزههای علمیه رونق یافته و روز به روز بر این عقیده و تبلیغ افزوده میشود.
این استاد دانشگاه تصریحکرد: در باب قرآن تنها مبحث مورد اختلاف اخباریون با اصولیون مربوط به حجیت ظواهر است و آن هم اینکه آیا ظاهر قرآن قطعنظر از اینکه به وسیله حدیثی تفسیر شده باشد، حجت است و یا فقه میتواند آن را مستند قرار دهد یا خیر؟ آیا قرآن اساساً قابل شناخت و بررسی است؟ و آیا می توان در مطالب و مسائل قرآن تفکر و تدبر کرد؟ یا آن که کتاب قرآن برای شناختن عرضه نشده بلکه صرفاً برای تلاوت، قرائت و یا برای ثواب بردن و تبرک است؟.
وی ادامه داد: اینها سؤالاتی هستند که اصولیون در رد شبهات اخباریون طرح و بیان کردهاند؛ اخباریها معتقدند که احدی غیر از معصوم حق رجوع و استفاده و استنباط از آیات را ندارد و فقط پیامبر(ص) و ائمه(ع) حق دارند در آیات قرآن تدبرکنند و به نوعی دانش قرآن را از دسترس مردم به دورکرده و آن را مختص اهل بیت(ع) میدانند.
استاد تاریخ مراکز آموزشعالی استان اصفهان گفت: اخباریون معتقدند که معنای دو آیه را باید از حدیث استفسار کرد و اگر ظاهر آیهای بر مطلبی دلالت کند ولی حدیثی آمده باشد که بر ضد ظاهر آن آیه باشد، ما باید به مقتضای حدیث عمل کنیم و بگوییم معنای واقعی آیه را نمیدانیم و در این صورت اخبار و احادیث مقیاس آیات قرآن هستند.
وی افزود: پیدایش این نوع خط مشی با پایان یافتن زندگی امامان معصوم(ع) و آغاز غیبت امام زمان(عج) در سال260 هجریقمری در چگونگی دستیابی به احکام شرعی بود.
این محقق و پژوهشگر تاریخ بیانکرد: از این دوره به بعد، برای دستیابی به احکام شرعی دو نوع نگرش به وجود آمد، یک نگرش پذیرفتن احادیث و عدم تجاوز از آن در دستیابی به احکام شرعی بود که برجستهترین چهرههای این نگرش، محمدبن یعقوب کلینی علی بن بابویه قمی و محمدبن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق بودند که در گردآوری آثار و مجموعههای فقهی و حدیثی نقش مهمی داشتند.
اخضری بیان کرد: در مقابل این نوع رویکرد، نگرش اجتهاد، استخراج و استنباط فروع از اصول بود که از شخصیتهای بارز این مکتب شیخ مفید، سید مرتضی علم الهدی و شیخ طوسی بودندکه با ایجاد آثاری در اصول فقه، پایهگذار حرکتی نوین در فقه شیعه محسوب میشوند.
وی افزود: نگرش اصولی برفقه به تدریج رونق و گسترش یافت و بر نگرش اول چیره شد و تا قرنها بر حدیثگرایان برتری یافت، ولی مکتب اهلحدیث در اوایل قرن 11هجری (در زمان صفویه) بار دیگر به وسیله «محمدامین استرآبادی» در قالبی نو مطرح و احیاء شد و از این زمان دوره جدیدی از تقابل دو مکتب اخباری و اصولی در حوزه فقاهت شیعه پدید آمد.
این محقق و پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اخباریون ادله را تنها «سنت» میدانند و معتقدند تفسیر و فهم قرآن جز از طریق بیان امامان معصوم(ع) که در ضمن روایات آمده، ممکن نیست و لذا حکم شرعی همان روایات و احادیث است.
وی با بیان اینکه برخی از اخباریون حجیت احادیث رسیده از پیامبر(ص) از طریق عامه را منوط به این میدانند که تفسیر آن از معصومان(ع) وارد شده باشد، گفت: آنها درباره عقل معتقدند که عقل انسان توان فهم و درک احکام و نظریات شرعی را ندارد و اجماع را نیز دلیل شرعی برگرفته از اهل سنت میدانند و لذا آن را نمیتوان به عنوان مبنای دلیل حکم شرعی قرار داد.
اخضری افزود: این نوع رویکرد بر خلاف اصولیون است که علاوه بر قرآن و سنت، اجماع و عقل را نیز از ادله شرعی و منابع استنباطی احکام میشمارند و ظواهر قرآن را نیز حجت میدانند.
وی با بیان اینکه اخباریون اجتهاد را حرام و تقلید از غیر معصوم را جایز نمیدانند، مگر این که از معصوم روایت کند، تصریح کرد: این در حالی است که اجتهاد نزد اصولیون واجب عینی میباشد و تقلید عامی از مجتهد جامعالشرایط به معنای پذیرش نظر و فتوای او واجب است.
این محقق و پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اخباریون رسیدن به احکام شرعی از راه ظن و گمان را حرام و تنها راه کسب احکام را از طریق علم و اطمینان میدانند، ولی اصولییون ظن را نیز حجت میدانند.
وی با اشاره به اینکه اخباریون احادیث را صحیح یا ضعیف نمیدانند ولی اصولیون حدیث را صحیح، موثق و ضعیف میدانند، ادامه داد: اخباریون تمامی احادیثی که در کتب اربعه (کافی، استبصار، من لا یحضره الفقیه و تهذیب) و کتب حدیثی دیگر علمای بزرگ شیعه که به صحت احادیث نقل شده گواهی داده اند را صحیح میدانند، ولی اصولیون همه احادیث موجود را به صرف نقل در کتب یاد شده صحیح نمیدانند.
وی بیان کرد: درست است که گفته میشود فقهای اجتهادی(اصولیون) در مقابل اخباریون قرار دارند، ولی این بدان معنی نیست که این دو در اصول عقاید (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) و در فروع مثل( نماز، روزه، حج، زکات، خمس و...) در اختلافند، بلکه در این موارد با هم مشترک هستند، اما اختلاف اساسی آنان فقط در منهج علمی، روش و طریقه و صول به حکم شرعی میباشد.
این استاد تاریخ ادامه داد: اگر چه امروزه مکتب اخباریگری را حرکتی پویا و پیشرو و آن را مکتبی صحیح برای استنباط احکام شرعی نمیدانند ولی نمیتوان تأثیرگذاری آن را بر جامعه شیعه انکارکرد، زیرا این تفکر در حدود دو قرن موجودیت، آثار منفی و مثبتی بر جای نهاده است.
وی با بیان اینکه حرکت اخبارگری به مبارزه با نوآوری، بیاعتنایی به تدبر و تفکر و اجتهاد منجر و اعتقاد به عدم حجیت ظواهر قرآن از سوی آنان به نوعی موجب مهجوریت قرآن شد، اظهار کرد: حرکت اخباریون با ظهور برخی از مسائل زمینه مناظره و مجادلات فقهی را فراهم آورد، زیرا اخباریون تنها مرجع استباط را کتاب و سنت میدانستند و با ادله عقلی در عرصه استنباط مسائل فقهی به نوعی مخالفت داشتند و لذا اصول فقه مورد بیاعتنایی آنها قرار گرفت.
وی گفت: از دستاوردهای مثبت آن میتوان تالیف و تدوین کتب روایی نظیر کتب اربعه حدیثی شیعه نظیر «وسائل الشیعه» اثر شیخ حر عاملی و «الوافی» اثر ملامحسن فیض کاشانی و «بحارالانوار» اثرعلامه مجلسی و «عوالم العلوم والمعارف» اثر شیخ عبداللهبن نورالله بحرانی شاگرد مجلسی و «الشفاء فی احادیث آل مصطفی» اثرشیخ محمدرضا بن عبداللطیف تبریزی نام برد.
اخضری بیان کرد: تفاسیر روایی نظیر تفسیر نورالثقلین اثر شیخ عبدعلی عروسی حویزی متوفی 1104 هجریقمری و تفسیر البرهان فی تفسیرالقرآن اثرسید هاشم بحرانی متوفی 1107هجریقمری نیز تدوین شد و مناظرهها و مجادلات فقهی اخباریون و اصولیون به گسترش مباحث فقهی و اصولی منجر شد.
وی ادامه داد: از بارزترین عالمان این مکتب علاوه بر چهرههای بزرگی که در ابتدا ذکر شد، میتوان از محمد تقی مجلسی، محمد باقر مجلسی ، ملامحسن فیض کاشانی، محمد حسن حر عاملی صاحب وسائل الشیعه، نعمتالله جزایری، شیخ یوسف بحرانی صاحب حدائق و میرزا محمد اخباری نام برد.
اخضری تصریح کرد: در سالهای اخیر نیز اندیشه و روش این مکتب مجددا در حوزههای علمیه رونق یافته و روز به روز بر این عقیده و تبلیغ افزوده میشود.
این استاد دانشگاه تصریحکرد: در باب قرآن تنها مبحث مورد اختلاف اخباریون با اصولیون مربوط به حجیت ظواهر است و آن هم اینکه آیا ظاهر قرآن قطعنظر از اینکه به وسیله حدیثی تفسیر شده باشد، حجت است و یا فقه میتواند آن را مستند قرار دهد یا خیر؟ آیا قرآن اساساً قابل شناخت و بررسی است؟ و آیا می توان در مطالب و مسائل قرآن تفکر و تدبر کرد؟ یا آن که کتاب قرآن برای شناختن عرضه نشده بلکه صرفاً برای تلاوت، قرائت و یا برای ثواب بردن و تبرک است؟.
وی ادامه داد: اینها سؤالاتی هستند که اصولیون در رد شبهات اخباریون طرح و بیان کردهاند؛ اخباریها معتقدند که احدی غیر از معصوم حق رجوع و استفاده و استنباط از آیات را ندارد و فقط پیامبر(ص) و ائمه(ع) حق دارند در آیات قرآن تدبرکنند و به نوعی دانش قرآن را از دسترس مردم به دورکرده و آن را مختص اهل بیت(ع) میدانند.
استاد تاریخ مراکز آموزشعالی استان اصفهان گفت: اخباریون معتقدند که معنای دو آیه را باید از حدیث استفسار کرد و اگر ظاهر آیهای بر مطلبی دلالت کند ولی حدیثی آمده باشد که بر ضد ظاهر آن آیه باشد، ما باید به مقتضای حدیث عمل کنیم و بگوییم معنای واقعی آیه را نمیدانیم و در این صورت اخبار و احادیث مقیاس آیات قرآن هستند.
مطالب مرتبط
