اصول فقه نیازمند بازسازی ناظر به تفسیر است

به گزارش ایکنا از قم، آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه کشور، شب گذشته، پنجم دی‌ماه، در اختتامیه همایش ملی دیدگاه‌های علوم قرآنی آیت‌الله‌العظمی فاضل لنکرانی با عنوان «حوزه‌های علمیه، مرجعیت شیعه و قرآن» که در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) برگزار شد، ضمن تبریک به‌مناسبت میلاد حضرت عیسی مسیح(ع) گفت: امروز، پژوهشگران در این همایش بزرگ و با شکوه پیوند حوزه، مرجعیت و قرآن را نشان دادند.

وی با اشاره به اینکه در آستانه احیای حوزه هستیم، افزود: حوزه یکصدمین سال خود را تجربه می‌کند و کوله بار سنگینی از دانش، علم، اندیشه و دستاورد با خود حمل می‌کند و چهل سال این دوره در عصر انقلاب اسلامی و پیروزی انقلاب اسلامی بوده است.

اعرافی با بیان اینکه دبیرخانه‌ای در حوزه تشکیل شده تا یکصدسال حوزه را مورد تحلیل و بازشناسی قرار دهد، ادامه داد: در این طرح یکصدساله، از حوزه‌های دانشی فقه اصول کلام و ادبیات تا حوزه‌های اجتماعی و سیاسی مورد مطالعه و بازشناسی قرار خواهد گرفت، جالب است که حوزه در 40 سالگی خود پایه‌گذار یک نهضت بزرگ جهانی بود، که مبدل به انقلاب شکوهند اسلامی شد.

مدیر حوزه‌های علمیه کشور با ذکر این نکته که یک نهاد در 40 سالگی خود پایگاه توحید چنین انقلاب بزرگی باشد، سخنی ساده‌ و کوچک نیست، گفت: در این چهل سال، یا به تعبیر دیگر در دوره صدساله، شاهد درخشش‌های فوق‌العاده‌ای هستیم، برای مثال در حوزه تفسیر به مفهوم ترتیبی آن حوزه تولیدکننده چند تفسیر جامع فراگیر قرآن و ده‌ها و صدها اثر تفسیر ترتیبی در قالب‌های کوچک‌تر در این ادوار بوده است.

وی تصریح کرد: گنجینه تفسیر ترتیبی، یک گنجینه ذی‌قیمتی است، حوزه در حوزه تفسیر موضوعی نیز از گنجینه ارزشمندی برخوردار است و تولیدکننده بزرگی در تاریخ تفسیر موضوعی به‌شمار می‌آید، همچنین در حوزه علوم قرآن به مفهوم کلاسیک و سنتی آن با رویکردهای جدید، پرونده غنی‌تری پیدا کرده و ورود بزرگان در حوزه علوم قرآن برگ درخشان دیگری است.

رشد روش شناسی تفسیر در حوزه

مدیر حوزه علمیه با بیان اینکه در حوزه‌های نوین مانند زبان قرآن با وجود اینکه جای کار بیشتری دارد اما شاهد برداشته‌شدن گام‌های بسیار خوب و ارزشمندی هستیم، گفت: در حوزه روش‌شناسی و منهج تحقیق در قرآن نیز اقدامات خوبی انجام شده، همچنین در حوزه مکاتب تفسیری  و تقریر مکاتب و تبیین زوایای آن نیز فعالیت‌های خوبی صورت گرفته‌ است.

اعرافی بیان کرد: در قلمرو مباحث تطبیقی و نقد مباحثی که در غرب نسبت به علوم قرآن ارائه شده که مباحث مربوط به استشراق از جمله این موارد است، اقدامات خوبی صورت گرفته همچنین در حوزه توسعه قرآن و مرزهای علوم قرآن به سمت دانش‌های معاصر، حوزه‌های علمیه ورود خوبی داشتند علاوه بر این، در قلمرو ترجمه قرآن کریم، بزرگان و علما در ایران و از جمله شهر قم، در ادوار مختلف گام‌های بزرگی برداشتند.

وی با اشاره به اینکه در کنار این چند محور در حوزه‌های محتوایی، در قلمروهای ساختاری نیز شاهد تحولاتی هستیم، افزود: توسعه درس‌ها نیز از جمله این تحولات است و امروز در شهر قم، حداقل 300 درس کوچک و بزرگ در قلمروهای تفسیری و مرتبط با تفسیر در حوزه وجود دارد همچنین در قلمروهای دانشی و رشته‌سازی، نهادها و مؤسسات گوناگون از جمله جامعةالمصطفی‌العالمیه(ص) اقدامات بزرگی انجام دادند.

اعرافی با بیان اینکه در درخت‌واره جدید حوزه‌های علمیه به مقوله رشته‌های قرآنی توجه جامعی شده و حدود 40 گرایش و دوره ویژه تفسیری در نظام آموزشی حوزه دیده شده است، گفت: پیش‌بینی ارائه محتوای قرآنی در برنامه‌های جاری حوزه در سطوح یک و بالاتر از آن، پایان‌نامه‌ها، مجلات، فناور‌ی‌های اطلاعات در خدمت قرآن، ساختارها، مراکز و مؤسسات قرآنی نیز از جمله توسعه قلمروهای دانش قرآنی و تفسیر به‌شمار می‌روند.

وی با اشاره به اینکه مرجعیت در این صد سال، 4 الی 5 نسل را تجربه کرده‌ است، افزود: نسل اول مرحعیت قم، یعنی آیت‌الله‌العظمی حائری، مستقیم تحت تأثیر نجف و مراکز علمی عراق قرار داشتند اما بالندگی آنان در ایران انجام شده، پس از آیت‌الله‌العظمی حائری تا زمان آیت‌الله‌العظمی بروجردی نسل دوم مرجعیت را شامل می‌شود، چندین نسل اول غالباً از عراق به ایران آمدند و ایران مرکز بالندگی آنان بود.

مدیر حوزه‌های علمیه با اشاره به نسل‌های سوم و چهارم مرجعیت ادامه داد: امام(ره) در رأس نسل سوم مرجعیت چون خورشیدی می‌درخشد و پس از امام(ره) نسل چهارم و پنجم را تشکیل می‌دهند که در این نسل شاهد طبقه‌ای از مراجع هستیم که برخی از آنان از نجف آمدند اما در تعامل با حوزه قم، تولیدات فکری، پرسش‌ها و تحقیقات آن، وارد یک عرصه جدیدی شدند؛ لذا در این نسل شاهد حضور مراجع هستیم که برآمده از گفتمان قم و حوزه قم هستند.

ویژگی‌های علمی آیت‌الله فاضل

اعرافی ضمن گرامیداشت یاد و خاطره آیت‌الله فاضل لنکرانی از وی به‌عنون چهره شاخص و ممتاز نسل پنجم مرجعیت در قم یاد کرد و گفت: شکل‌گیری گفتمان، فقه زنده‌ و ناظر بر جامعه، جامعیت و توجه به قلمروهای گوناگون، نگاه به اجتماع و زنده بودن در برابر حرکات اجتماعی و رویکرد عمیق اجتماعی و سیاسی، برخوردار شدن از امکانات و مهارت‌های بیشتر برای ارتباط با جامعه و انتقال معارف حوزه به بیرون، حیات و قوام بیشتر اندیشه فلسفی ـ عقلی و اندیشه قرآنی ـ تفسیری از ویژگی‌های شاخص نسل پنجم مرجعیت است.

وی یادآور شد: در نسل‌های متأخر شاهد رویش نگاه نو و جدید در قلمروهای قرآنی هستیم و آیت‌الله فاضل لنکرانی را باید از نسلی دانست که به شکل خوب و برجسته‌ای نگاه فقاهتی را به حوزه‌های جدید قرآنی و تفسیری مننقل می‌کنند.

حوزه اصول فقه نیازمند بازسازی ناظر به تفسیر است

اعرافی اظهار کرد: «تفسیر» را با منهج‌های مختلف می‌توان ارائه کرد اما ما در حال حاضر نیازمند یک منهج اجتهادی جامع هستیم البته منهج اجتهادی به‌عنوان قسیم منهج‌های عقلی و حدیثی و... مورد نظر ما نیست، گاهی تفسیر اجتهادی بیان می‌شود، اما با یک نگاه سطحی و قسیم مناهج دیگر مانند منهج عقلی و کلامی و.. بیان شده که این درست نیست ما نیازمند شکل‌گیری منهج نوین اجتهادی جامع هستیم که شکل قسیم با مناهج دیگر ندارد.

وی افزود: در این منهج جامع اجتهادی چند نکته مهم است اول اینکه به‌صورت شفاف و جدی باید پایه‌گذار یک اصول به مفهوم اصولی که در اصول فقه داریم، برای علوم تفسیر باشیم، در اصول تفسیری که باید به‌طور جدی شکل بگیرد، قطعاً بخش‌هایی از آن مشترک با اصول فقه موجود است و البته بخش‌هایی جدیدی نیاز داریم که باید اضافه شود؛ بنابراین اگر می‌خواهیم تفسیر ما، قوام بیشتر و شکل جامع و عمیق اجتهادی پیدا کند که با آن فاصله داریم، نیازمند آن هستیم که اصول فقه با نگاه به تفسیر بازخوانی شود.

اعرافی با اشاره به اینکه حوزه اصول فقه، نیازمند بازسازی ناظر به تفسیر است، بیان کرد: یک تفسیر اجتهادی در فقه وجود دارد که مخفی است البته آیات‌الاحکام‌هایی وجود دارد اما در آن تراز اجتهادی کامل نیست و یک تفسیر اجتهادی نهان در فقه ما وجود دارد که باید استخراج شود و دستگاه تفسیر اجتهادی در آن مخفی است.

مدیر حوزه‌های علمیه بیان کرد: یک سبک تفسیری در فقه موجود است، که باید استخراج شود و می‌تواند کمک کند تا فقهای ما قوی‌تر وارد حوزه تفسیر در مباحث فقهی شوند و در حوزه‌های دیگر نیز می‌تواند اثرگذار باشد.

وی در پایان گفت: این همایش نشان داد که حوزه در قلمرو تفسیر دستاوردهای بزرگی به ارمغان آورده و بزرگان حوزه به‌ویژه مراجع عظام در این عصر جدید ورود جدی دارند و این گذشته و دست‌مایه را باید گرامی داریم اما باید به افق‌های بزرگ‌تری بیندیشیم زیرا نیازها و پرسش‌های جامعه امروز و مطالعاتی که در حوزه مباحث علوم اجتماعی و قلمروهای استشراق انجام می‌شود نیازمند خیزش و نهضت جدیدی است و مراکز تفسیری و فعال علمی باید این آفاق را شناسایی کرده و در این سمت قدم بردارند و حوزه نیز در نظام آموزش خود باید به این مقوله توجه کند.

یادآور می‌شود، در پایان این مراسم از برترین پژوهشگران و محققان تقدیر شد.