نقش دعا در تبدیل بلایای طبیعی به نعمت‌ها از منظر قرآن و روایات

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی مروجی طبسی، مدرس تفسیر مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، در یادداشتی با عنوان «فرصت‌ها و راهکارهای معنوی برای تبدیل بلاهای طبیعی به نعمت‌ها از منظر قرآن و روایات معصومان(ع)» به نقش دعا در این باره پرداخته که به شرح زیر است:

 

دعا به معنای درخواست عاجزانه بنده از آفریدگار توانا، راهکار دیگری است که در حوادث طبیعی هم نقش پیشگیرانه دارد هم اثر درمانی و پسینی برای برون‌رفت از آسیب‌های بلایای طبیعی. در قرآن کریم دعای حضرت ایّوب(ع) برای رهایی از رنج‌ها و آسیب‌های گوناگون از جمله بیماری بدنی خود و مرگ اعضای خانواده‌اش، اینگونه بیان شده است: «وَ أَيُّوبَ إِذْ نادى‏ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَيْناهُ أَهْلَهُ ...» « و ايوب را [ياد كن‏] هنگامى كه پروردگارش را ندا داد كه: مرا آسيب و سختى رسيده و تو مهربان‏ترين مهربانانى. پس ندايش را اجابت كرديم و آنچه از آسيب و سختى به او بود برطرف نموديم، و خانواده‏اش را و مانندشان را همراه با آنان به او عطا كرديم ...» (الأنبياء : 84 ) و یا آیه کریمه: «وَ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ كانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً»( الإسراء /67)

 

امّا در گنجیه روایات اهل بیت(ع) در روایتی از امام کاظم(ع) نقل شده که ایشان هفت ماه به تب سختی دچار شدند و به راوی فرمودند:« مَا وَجَدْنَا لَهَا عِنْدَنَا دَوَاءً إِلَّا الدُّعَاءَ وَ الْمَاءَ الْبَارِدَ»«برای این بیماری هیچ دارویی جز دعا و آب سرد نیافتیم»(الکافی،ج8،ص109) در روایتی دیگر، هلقام بن‌أبی هلقام از امام کاظم(ع) اینگونه نقل کرده است که نزد آن حضرت شرفیاب شدم و عرض کردم: «فدایت شوم! دعایی که مختصر و جامع دنیا و آخرت باشد، به من بیاموز! آن حضرت(ع) فرمود: «پس از طلوع فجر تا طلوع آفتاب بگو: " سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلِهِ"» من از همه فاميلم حالم بدتر بود (و در اثر خواندن اين دعا) از مردى ندانسته بمن ارثى رسيد كه من گمان نمی‌کردم ميان من و آن مرد خويشاوندى باشد، و اكنون من از تمام فاميلم توانگرترم، و اين نيست جز بواسطه آن دعائى كه آقايم حضرت موسى‌بن‌جعفر(ع) به من آموخت.»(الکافی،ج2،ص550؛ الفقیه،ج1،ص328) نمونه دیگر دعای هفتم(یا من تحلّ به عقدالمکاره..) و پانزدهم(اللهم لک الحمد علی ما لم ازل اتصرّف فیه من سلامه بدنی..» صحیفه سجادیه است که امام سجّاد(ع) آن را هنگام گرفتاری‌ها، پیش‌آمدهای دشوار و عارضه بیماری قرائت می‌کردند.

 

دعای «بسم‌ الله النور..» نیز از جمله دعاهایی است که سلمان آن را از حضرت فاطمه(س) آموخت و برای درمان تبّ به بیش از هزار نفر از اهالی مکّه و مدینه که دچار تب بودند، یاد داد و به اذن خدا بهبود یافتند.(مهج‌الدعوات،ابن‌طاووس،ص7؛ الثاقب فی المناقب، ابن‌حمزه،ص299؛ الدعوات راوندی،ص208) این دعا در مفاتیح‌الجنان شیخ عبّاس قمی(ره) نیز با عنوان «حرز حضرت فاطمه(س)» نقل شده است.

 

امّا در دسته‌ای دیگر از روایات عترت(ع) برای دعا نقش پیشگیرانه از نزول بلایای طبیعی، بیان شده است. برای مثال از امام علی(ع) نقل شده که فرمود:« ادْفَعُوا أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ عَلَيْكُمْ بِهِ قَبْلَ نُزُولِ الْبَلَاءِ»«انواع بلا را با دعا دفع کنید. بر شما باد دعا کردن پیش از آنکه بلا نازل شود»(وسائل‌الشیعة،ج7، ص40ـ41) در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: «اگر کسی این دعا را هنگام خواب بخواند، به خواست خدا از آسیب‌های زلزله مانند فروریختن خانه در امان می‌ماند: "يَا مَنْ‏ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَمْسِكْ عَنَّا السُّوءَ إِنَّكَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ "(تهذیب‌الاحکام، ج3، ص295).

 

در اینجا یادکرد نکاتی بایسته است: 
نخست اینکه حقیقت دعا اعتراف بنده به ناتوانی و نیازمندی خود در برابر قدرت و خواست خداوند حکیم، و اقرار به اینکه خداوند «مالک الملک»(آل عمران/26) و «فعّال لمایرید»(هود/107) است. ازاین‌رو دعا کردن نه محدود به شرایط بحرانی است. در حدیثی موثّق از امام صادق(ع) نقل است که فرمود: «دعا در زمان آسایش و راحتی، نیازمندی‌های دوران بلا و سختی‌ها را برطرف می‌کند»(الکافی،ج2،ص472)«إِنَّ الدُّعَاءَ فِي الرَّخَاءِ...» از این روایت فهمیده می‌شود که دعا در دوران خوشی‌ها به منزله ذخیره‌سازی در انبارها برای استفاده در دوران ناخوشی‌ها و سختی‌ها است.   همچنین برای دعاکننده، کوچکی و بزرگی خواسته‌ها تفاوتی ندارد. بلکه حتّی امور پیش پا افتاده‌ای را که به ظاهر انجامشان از او برمی‌آید، از خداوند درخواست می‌کند. در روایتی صحیح از امام صادق(ع) چنین نقل شده است:«بر شما باد دعا کردن! هیچ چیز مانند آن شما را به خدا نزدیک نمی‌کند. هيچ حاجت كوچكى را بخاطر كوچكيش رها نكنيد از اينكه براى آن بدرگاه خداوند دعا كنيد، زيرا آن كس كه حاجات كوچك بدست اوست همان كس است كه حاجات بزرگ در اختيار اوست.»(الکافی،ج2،ص467)(لاتترکوا صغیرة لصغرها...» و یا در حدیث قدسی آمده است که خداوند به حضرت موسی(ع) فرمود:«ای موسی! هرچه که بدان نیازمندی از من بخواه حتّی علف گوسفندان و نمک خمیرت را...»(وسائل‌الشیعة،ج7،ص32).

 

دوّم اینکه دعا عامل مهمّ و اثرگذار معنوی در تغییر شرایط دشوار و تبدیل نقمت‌ها به نعمت‌ها به اذن خداوند است. امّا این نه به معنای نفی تأثیر از دارو و بسندگی به دعاست و نه به معنای نفی ضرورت درمان و مراجعه به پزشک است. در حدیث موثّق نقل شده که مردم مکّه دچار بیماری وبا شدند، زیادبن‌مروان به امام کاظم(ع) نامه نوشت. ایشان(ع) دستور به خوردن سیب دادند.(أصاب الناس وباء بمکّة..الکافی،ج6،ص356؛ مرآة‌العقول،ج22،ص196) یا در روایت موثّق دیگر نقل شده که نزد امام صادق(ع) درباره تب سخن گفته شد. ایشان فرمودند: «ما خانواده‌ای هستیم که با آب سرد و سیب آن را مداوا می‌کنیم»(ذکر له الحمّی...الکافی،ج6،ص356؛روضة‌المتقین،ج7،ص609 ) یا در روایتی که از امام کاظم(ع) نقل شد، ایشان عامل معنوی(دعا) و مادی(آب سرد) را در کنار هم برای درمان تب، بیان فرمودند. به طور کلّی در روایات اهل‌بیت(ع) نه تنها اثر دارو و درمان با اسباب طبیعی نفی نشده، بلکه در مواردی هم خود به بیان نسخه‌های درمان مادی برخی بیماری‌ها در محیط آن روزگار، اقدام فرموده‌اند.
ائمه هم از بیماری مصون نیستند

 

سوّم اینکه امام معصوم(ع) هم بیمار می‌شود. به عبارتی دیگر، عوامل بیماری، بدن مبارک امام معصوم(ع) را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد. نمونه آن دچار شدن امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) به بیماری سخت در سنّ کودکی است که امام علی(ع) و حضرت  فاطمه(س) برای بهبودی فرزندانشان نذر کردند سه روز روزه بگیرند(امالی صدوق،ص257؛شواهدالتنزیل،ج2،ص394 و...) یا آنکه طبق روایتی دیگر، امام کاظم(ع) هفت ماه و یکی از فرزندانشان دوازده ماه دچار بیماری تب بودند.(الکافی،ج8،ص109) همچنین از ابوبصیر نقل است که امام باقر(ع) نیز بر اثر شدّت تب، افزون بر استفاده از آب سرد، حضرت فاطمه(س) را صدا زده و به ایشان(س) متوسّل می‌شدند.(همان) از این‌رو، آنچه امروز برخی ادعا می‌کنند ویروس و دیگر عوامل بیماری‌زا بر اماکن متبرّکه معصومان(ع) و امام زادگان تأثیر ندارد، سخن بی‌پایه و نادرستی است.

 

مؤیّد سستی اینگونه ادّعاها، دستور و پیمان گرفتن خداوند از حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) است که خانه خدا را از آلودگی برای زائران پاکیزه نمایند: «...وَ عَهِدْنا إِلى‏ إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ»«و ما به ابراهيم و اسماعيل دستور دادیم كه: «خانه مرا براى طواف‏كنندگان و مجاوران و ركوع‏كنندگان و سجده كنندگان، پاك و پاكيزه كنيد!» (البقرة/ 125) و نیز آیه کریمه:«...طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْقائِمينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ»(الحج/ 26) در حدیثی موثّق از امام صادق(ع) نقل شده که ایشان با استناد به این آیه 125 بقره، فرمودند:«سزاوار است که بنده وارد نشود مگر در حالی که پاک است و خود را از عرق و آنچه (از آلودگی‌ها که) موجب آزار دیگران می‌شود، پاکیزه کرده باشد.»(وَ يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ لَا يَدْخُلَ إِلَّا وَ هُوَ طَاهِرٌ..تهذیب‌الاحکام،ج5،ص251؛الکافی،ج4،ص400؛ملاذ‌الاخیار،ج7،ص373) «طهارت» در اصل به معنای پاکیزه کردن و برطرف نمودن آلودگی است(مقاییس‌اللغة،ج3،ص428) همچنین راغب اصفهانی درباره واژه «أذی» می‌گوید:«ضرری است که به جاندار می‌رسد خواه به جانش یا جسمش یا تبعاتی که دارد اعمّ از دنیوی و اخروی...»(مفردات،ص72) آیا اسباب بیماری مانند ویروس‌های خطرناک و کشنده، نوعی آلودگی نیست؟ و آیا آلودگی مادی و جسمی موجب آزار و ضرر نیست؟ و آیا خادمان و متولّیان مشاهد مشرّفه و اماکن متبرّکه موظّف به پاکسازی این بقاع از آلودگی‌ها و فراهم ساختن آرامش روانی برای زائران این اماکن مقدّس نیستند؟ اگر این اماکن هیچ‌گاه دچار آلودگی نمی‌شوند، پس چرا خداوند دستور به تطهیر خانه خود داده است؟.

 

چهارم اینکه صلوات فرستادن بر رسول خدا(ص) و آل مطهّر ایشان پیش از درخواست از خداوند، از آداب دعا بلکه ضامن استجابت دعا و برطرف کننده موانع اوج گرفتن دعاست. در روایت صحیح از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود:«كُلُّ دُعَاءٍ يُدْعَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَحْجُوبٌ عَنِ السَّمَاءِ حَتَّى يُصَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.»«هر دعایی که خدای عزّ و جلّ را با آن بخوانند، از صعود به آسمان ممنوع است تا اینکه در آن دعا بر محمّد(ص) و آل او صلوات بفرستند.»(الکافی،ج2،ص493) و یا روایت صحیح دیگر از ایشان(ع) که فرمود:«..فَلَا يَسْأَلُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ شَيْئاً حَتَّى يَبْدَأَ بِالنَّبِي فَیُصَلّی عَلَیه..»‏«...(دعا کننده) از خداوند درخواست نمی‌کند مگر آنکه ابتدا بر پیامبر(ص) صلوات بفرستد سپس نیازهایش را از خداوند بخواهد.»(همان،ص492؛ مرآةالعقول،ج12،ص92) در دعاهای صحیفه سجادیه امام زین‌العابدین(ع) صلوات بر پیامبر(ص) و آل ایشان(ع) موج می‌زند.