واقعه عاشورا؛ نمادی مقدس در درک جهان هستی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، جبار رحمانی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، در همایش ملی «امام حسین(ع) و دنیای امروز» که تحت‌ عنوان «امام حسین(ع) و جوان عصر دیجیتال»، شامگاه گذشته، ۱۳ مهرماه به‌صورت آنلاین برگزار شد، در خصوص تنهایی انسان در عصر دیجیتال و نقش عاشورا در برون‌رفت از آن، اظهار کرد: درکی که اینجانب از انسان دارم، وجودی انتزاعی نیست، بلکه این وجود کاملاً در نظام‌های اجتماعی و فرهنگی فعالیت می‌کند و این اجتماعی بودن جزئی از انسان بودن فرد است، ما برخلاف سایر گونه‌های جانوری تنها گونه‌ای هستیم که با اجتماعی بودن، انسان می‌شویم.

وی با بیان اینکه برای انسان مدرن امروزی چند مسئله وجود دارد، افزود: تنهایی انسان یکی از بحران‌هایی است که همیشه با آن مواجه هستیم. انسان به دلایلی، رابطه‌هایی که با شبکه‌های بزرگ اجتماعی پیوند داده می‌شود و یک هویت جمعی پیدا می‌کند را ندارد و بنابراین برای انسان معاصر بحران تنهایی دارای اهمیت است.

این پژوهشگر جامعه‌ و انسان‌شناسی تصریح کرد: نکته اصلی که در این بحران وجود دارد، این است که افراد در جامعه امروز با مراجعه به مشاور و روانشناس متوجه رنج‌های درونی و عمیقی در خود می‌شوند، همچنین نداشتن رابطه عمیق منجر به این می‌شود که نتوانند به آن تکیه و زندگی را از بودن و شدن غنی کنند، این بحران تنهایی که ما در انسان شهری حس می‌کنیم، نوعی فقدان رابطه و نشان‌دهنده این است که در روابط سطحی زندگی می‌کنیم.

وی با اشاره به اینکه تنهایی زمانی انسان را از پای درمی‌آورد که آن ذخیره معنایی غنی که عمدتاً در نظام‌های معنوی تعریف می‌شود، از انسان گرفته شود، گفت: روابطی که اگر از منظرهای دینی به آن نگاه کنیم، روابط عمیقی نیست و اصلاً انسان برای این روابط خلق نشده است، این روابط روزمره بخشی از مسئله‌های ما برای زنده بودن هستند.

رحمانی بیان کرد: اتفاقی که در این زمینه رخ می‌دهد، بحرانی است که به نظر می‌رسد جدی است و ما در علوم اجتماعی بحثی در مورد بحران معنا داریم که انسان چه زمان بحران معنا پیدا می‌کند. ما باید بدانیم در کجا آن زنجیره معنایی و منبع غنی را وصل کنیم و این مقوله برای بحران‌های معنا است که به‌واسطه مشکلاتی داریم، دچار می‌شویم. این بحران معنا در سه سطح می‌تواند برای هر انسانی رخ دهد، ابتدا ابهام در شناخت، دوم فرد با خود می‌گوید که من چرا اینجا هستم و در این موقعیت و مختصات زندگی می‌کنم و سوم محدودیت‌های بینش اخلاقی یا بی‌عدالتی اجتماعی است که برای فرد بحران معنا ایجاد می‌کند.

بحران معنا در ساحت‌های جمعی و فردی

این پژوهشگر جامعه‌ و انسان‌شناسی گفت: این سه مصداق در جامعه ما زیاد است و وقتی این سه مورد با هم متصل شوند، افراد نمی‌دانند دنیا بر روی چه حرکت می‌کند و پر از واکنش‌های شخصی و بی‌عدالتی اجتماعی است که زندگی تهی از معنا می‌شود و زیر سؤال می‌رود که با خود می‌گوید من برای چه زنده‌ام و زندگی می‌کنم، ما انسان معاصر امروزی ایرانی به شدت دچار بحران معنا در ساحت‌های جمعی و فردی می‌شویم.

این عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی تصریح کرد: بحران اقتصادی، بحران کرونا، تغییرات سریع فرهنگی و بحران‌های دیگر مانند سلامت و محیط زیست هم در کنار آن‌ها قرار می‌گیرد و زمانی که چنین بحرانی برای ما شکل می‌گیرد، چه اتفاقی در این وجه می‌افتد. به‌عنوان مثال افرادی که بیمار می‌شوند و به لحظات آخر می‌رسند، دیگر همه چیز برای آن‌ها بی‌‍معنا می‌شود و دیگر امیدی ندارند.

وی اضافه کرد: از طرف دیگر جامعه‌ای که هر روز بازنده می‌شود و ظلم و بی‌عدالتی را لمس می‌کند، بینش اخلاقی فرد دیگر جواب‌گو نیست که من چگونه می‌توانم انسان نیکی در جامعه باشم، همچنین نمی‌دانیم که سیستم اجتماعی جهان به چه سمتی می‌رود و در نهایت نوعی سردرگمی شناختی نسبت به جهان‌بینی که در آن قرار داریم، ایجاد می‌کند.

رحمانی بیان کرد: ادعا ندارم که همه ایرانی‌ها دچار این بحران‌ها هستند و در مورد بخش آشفته و آسیب‌زده جامعه صحبت می‌کنیم، در چنین شرایطی که دچار بحران می‌شویم چه باید کرد، در مطالعات نشان داده که نظام‌های فرهنگی آنجایی که می‌خواهند تکیه‌گاهی پیدا کنند و بتوانند ساحتی از نظام‌های معنایی عمیق را فراهم کنند، به نمادهای مقدس متوسل می‌شوند.

وی با طرح این پرسش که چشم‌اندازهای مذهبی چگونه در فرهنگ کار می‌کنند، اظهار کرد: کارهایی که چشم‌اندازهای مذهبی برای انسان انجام می‌دهند، این است که نمادهای مقدس غنی که ما در تشیع در حوزه امام حسین(ع)، شخصیت‌های مقدس دیگر یا حداقل کلیدواژه‌های دیگر داریم، ابتدا درکی از هستی و نیاز ما به شناخت، ساماندهی معنایی و نظم جهان می‌دهند.

جاری بودن نمادهای مقدس در زندگی مردم

این پژوهشگر جامعه‌ و انسان‌شناسی گفت: نمادهای مقدس صرفاً نمادهای مفهومی و انتزاعی نیستند، بلکه در عمل و زندگی مردم جاری هستند، کاری که نمادهای مقدس برای افراد انجام می‌دهند، این است که موضوعات اخلاقی خاصی را برای ما ایجاد می‌کنند.

رحمانی اظهار کرد: روایت واقعه عاشورا به‌عنوان نماد مقدس در درک زمان و جهان هستی، جهان‌بینی خاصی به ما می‌دهد که هر کدام مرام و مسلک‌های خاصی دارد و واقعه‌ای را برای ما روایت می‌کند، اما تنها صرف یک روایت نیست و این روایت به ما جهان‌بینی می‌دهد و در پس آن در ما خصلت‌ها، حالات و بینش‌هایی ایجاد می‌کند که خلقیات افراد را نیز می‌سازد، اگر بخواهیم دین زیستی شیعیان را دنبال کنیم که چگونه پیام‌های اسلامی در دین زیستی تشیع وارد مردم می‌شود، بیش از همه وارد نظام‌های نمادی مربوط به کربلا می‌شویم.

وی بیان کرد: نظام نمادینی که با روایت عاشورا داریم چنین ترکیبی را برای مؤمنان و مخاطبان ایجاد می‌کند که گاهی مجموعه پیچیده‌ای از آیین‌ها را داریم تا ما را به این نظام‌های نمادین وصل ‌کند. ما به‌واسطه مواجه آیینی با نمادهای مقدس است که اثرگذاری آن‌ها را در درون خودمان امکان‌پذیر می‌کنیم؛ بنابراین در واقعه عاشورا و امام حسین(ع) مجموعه‌ای از نمادها مانند زیارت، عزاداری‌ و ... وجود دارد که ساحت‌های وجودی مختلفی را برای ما ایجاد می‌کند.