لزوم توجه فقهپژوهان به مقوله الهیات شهری
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: با توجه به اینکه رکن و پایه اصلی تمدن اسلامی شهر بوده است، اما فقهپژوهشان و اندیشمندان امروزی توجه چندانی به فقه و الهیات شهری ندارند و در حقیقت شهر را به لحاظ فقهی مورد بررسی قرار نمیدهند.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجتالاسلام علی الهی خراسانی، عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، شامگاه گذشته، 25 آذرماه، در برنامهای تحت عنوان «دین و شهر در اندیشه و پژوهشهای اسلامی معاصر» که به صورت وبینار برگزار شد، اظهار کرد: رکن تمدن اسلامی و بستر تحقق تمدن اسلامی طی تاریخ، شهرها بودهاند و همواره خلافت اسلامی در شهرهای بزرگ شکل گرفته است. فقه بدون توجه به شهر و همچنین اندیشه اسلامی تکامل پیدا نمیکند.
وی ادامه داد: در مشهد اساتید شهرسازی هستند که توجه خوبی بر مباحث فقه دارند و همیشه هم مطالبات فراوانی بر موضوعات دارند، اما متأسفانه با وجود اینکه شهر بر زندگی ما مؤثر بوده و حتی زیباشناختی، نوع ارتباطات، مقوله تربیت و اخلاق ما تحت تأثیر شهر است، اما در میان فقهپژوهان توجه بسیاری به این موضوع نشده و لزوم توجه مؤسسات و نهادهای فقهی، پژوهشکدهها و پژوهشگران فقهی به این امر احساس میشود.
مدرس حوزه علمیه خراسان، تصریح کرد: موضوع الهیات شهر، یک جریان علمی است که به تازگی به جریانهای اسلامی ورود پیدا کرده و به ویژه در ایران این موضوع در حال گسترش است همچنین در فضای اهل تسنن هم رابطه محیط زیست با اسلام را شاهد هستیم. در حقیقت این موضوع به یکی از دغدغههای اندیشمندان اسلامی تبدیل شده است.
الهی خراسانی ادامه داد: این در حالی است که کتابهای متعددی در این خصوص نوشته و ترجمه شده است؛ مانند «اسلام و معماری» که درصدد است خوانشی از الهیات، منابع دین، قرآن، سنت نبوی و سنت اهل بیت(ع) با مضامین شهری داشته باشد و به نوعی زندگی شهری مدرن را بررسی کند. امور معنوی و قدسی باید در بطن زندگی شهری مدرن در راستای بهبود کیفیت زندگی جای بگیرد.
الهیات شهری؛ پدیدهای نو ظهور
وی تصریح کرد: در این راستا یکی از نقاط ضعف این است که چون یک جریان نو پیداست بر همین اساس کمتر میان اندیشمندان مورد توجه واقع شده و ما شاهد هستیم که بسیاری از اندیشمندان در کشور در زمینه فلسفه اسلامی، کلام و اخلاق اسلامی توجه کمی به الهیات شهر داشتهاند.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: در واقع شهرسازان و معماران ما به فقه توجهی نمیکنند که البته این موضوع جای تعجب ندارد، زیرا در مورد فقه، با وجود اینکه کتابهای بسیاری نوشته شده، اما باز هم حرف کمی برای گفتن دارد و باید بررسیها و پژوهشهای بیشتری انجام شود و اقدامات بیشتری نیز صورت گیرد.
وی با بیان اینکه الهیات شهری به دنبال احیای یک تمدن و یا احیای مدینه فاضله نیست، بلکه بر زندگی شهری مدرن و همچنین امر دینی و معنوی که بتواند به کیفیت زندگی شهری شهروندان کمک کند، متمرکز است، گفت: در این راستا کتابهایی از اندیشمندان شیعه با عنوان «الهیات شهر و الیهات شهری» نوشته نشده، اما آنچه که نوشته شده در حقیقت نگاهشان تنها به الهیات، آموزههای دینی و به ویژه آموزههای اسلام است و تمرکزی بر فقه ندارد. در این میان میتوان به یکی از کتابهای خوب در زمینه «الهیات محیط زیست» که یکی از سرفصلهای الهیات شهری نیز میتواند باشد، به تألیف سید مصطفی محقق داماد اشاره کرد.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، بیان کرد: در واقع آنچه که به عنوان تمدن و شهر پدید آمده است، توجه به عنصر فقه و نسبت شهر با فقه است که دانش باید و نباید دینی و همچنین دانشی است که احکام شرعی یک فرد مسلمان را استنباط میکند. از این رو در نگرش اسلامی فقه شهر به فقه اسلامی هم توجه شده است، به ویژه اینکه در میان اهل سنت کتابی تحت عنوان «الاعلان» که به قلم لحنی بنان که فردی فقیه و هم معمار است در آمده است. او در این کتاب سعی کرده تا احکام ساخت بنا را نیز بیان کند.
الهی خراسانی با اشاره به اینکه در فضای معاصر هم کتابهای خوبی در خصوص شهر و فقه نوشته شده است، ادامه داد: میتوان به خالد عزب که استاد دانشگاه قاهره مصر است اشاره کرد که شریعت و هم فقه میداند و همچنین در خصوص مباحث مرتبط با باستانشناسی، مرمت و میراث فرهنگی نیز دارای علم است، به گونهای که چندین پروژه مرمت را در مصر انجام داده است. این اندیشمند توانسته کتابهای متعددی با موضوع فقه و شهر به رشته تحریر در آورد.
وی تصریح کرد: خالد عزب در یکی از کتابهایش با عنوان «فقهالعمران» که مهمترین کتاب این اندیشمند محسوب میشود، به تحلیل فقهی شهرهای دوره ممالک فقهی پرداخته است، یعنی بحثهایی مانند راهها، خیابانها، چهارراهها، شهرسازی، نحوه شکلگیری ساختمانها و شکلگیری پنجرهها را بر اساس قواعد فقهی، تحلیل کرده است.
مدرس حوزه علمیه مشهد، تصریح کرد: بنابراین به جرأت میتوان گفت که نشر این کتاب را در اندیشه شیعه نداریم، از این رو جا دارد که اندیشمندان ما یک فقه شهرسازی مبتنی بر شهرهای شیعی به سبک «فقهالعمران» دکتر خالد عزب بنویسند و در واقع جلوههای شهری، شهرنشینی و شهرسازی را مانند آنچه که در مشهد، شیراز، تبریز قزوین و سایر شهرهای کشور وجود دارد را تحلیل فقهی کنند که بر اساس چه حکم فقهی و چه سنتی از پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) این شهرها ساخته شده است.
الهی خراسانی به کتاب دیگری تحت عنوان «فقهالعمران اباضی» که در کشور عمان چاپ شده، اشاره و بیان کرد: در این کتاب به دیدگاهها و روایات مبتنی بر مذهب اباضی که یکی از مذهبهای کشور عمان است و ریشه در تاریخچه فرقه خوارج دارد اشاره شده و امروزه نیز همانند سایر مذاهب به یک مذهب مستقل تبدیل شده و دارای دیدگاههای فقهی و کلامی است، همچنین در خصوص موضوعات شهرسازی و شهر اسلامی نیز مباحثی را بیان کرده است.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، اضافه کرد: در واقع جریان فقهی الهیات شهری با جریان فقه العمران متفاوت است و تفاوت این دو نیز در این است که فقه العمران در زمینه اجرای شریعت و تحلیلهای فقهی عمل میکند، اما الهیات شهری نگاهی گستردهتر دارد که مقوله ایمان در شهر، دین در شهر و زندگی شهری مدرن در این راستا مقولههای مهمی تلقی میشوند.
آثار اندیشمندان معاصر شیعه
وی اظهار کرد: علاوه بر این دو اندیشمند، باید گفت که در میان اندیشمندان معاصر شیعه کشورمان نیز دو مدرس خارج حوزه علمیه قم از جمله آیتالله محسن اراکی و آیتالله احمد مبلغی هر دو درسهای خارجی داشتهاند که به فقه و شهرسازی مرتبط است.
مدرس حوزه علمیه مشهد، اضافه کرد: آیتالله مبلغی، کتابی دارد که حدود 15سال پیش در همایشی به نام «فقه تا هزاره، فقهالعمران» به معنی فقه تمدنی و فقه شهرسازی، که در کشور عمان با حضور دهها اندیشمند اسلامی برگزار شد، مقالاتی را ارائه داد. وی مقالهای تحت عنوان «قواعد فقهالعمران» به معنی قواعد فقه شهرسازی را به لحاظ قواعد فقهی را مطرح کرد و در حقیقت از زاویه فقه و نگاه فقهی به مباحث شهر، شهرنشینی و زندگی شهری پرداخت.
الهی خراسانی گفت: آیتالله محسن اراکی که درسهای خارج ایشان نیز در یک جلد به نام «فقه عمران شهری» آورده شده، در این کتاب، دیدگاههای خود را در خصوص کلیات نظام عمران شهری مشتمل بر حدود محله در شهر، ضوابط و قواعد راهها، اهمیت فضای سبز در عمران شهری و مسائلی از جمله مطلوبیت زیبایی در محیط زندگی شهری و اصول کلی کاربریهای شهری در فقهی مطرح کرده است. همچنین مجموعه دیگری به همت مصطفی دری منتشر شده که متأسفانه در بسیاری از کتابخانههای علوم اسلامی در دسترس نیست، اما در حقیقت امروزه تنها همین دو کتاب است که رابطه بین فقه و شهر را مورد بررسی قرار داده است.
وی تصریح کرد: در مشهد هم پژوهشکده دفتر تبلیغات اسلامی، پژوهشکده اسلام و تمدنی گروه فقه کاربردی، مؤسسه راهبردی اسلام و همچنین پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد نیز چند سالی است که پروژه فقه شهر و شهر نشینی را مورد توجه قرار داده است. اما با این وجود نیاز است که گفتوگوهای بهتر و البته بیشتری میان شهرسازان و معماران و به ویژه جامعهشناسان شهری با فقهپژوهان برقرار شود و امیدوارم که در این میان دانشگاه فردوسی نیز بتواند پرچمدار این موضوع باشد.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، گفت: امید است که طرح این مباحث موجب شود اندیشمندان ما توجه بیشتری به زندگی شهری مدرن و نوع ترکیب آن با نگاههای الهیاتی داشته باشند.
انتهای پیام
