نقش شیخ بهایی در گسترش علوم اسلامی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، صفویه خود از تصوف به قدرت رسیدند و کسانی چون شیخ بهایی و گروهی دیگر از عالمان عصر، گرایش‌های عمیق زاهدانه و عارفانه داشتند. هرچند شاعری شیخ بهایی در کنار دانش‌های وسیع او از رشته‌های گوناگون، چندان به چشم نمی‌آید، اما بی‌گمان شأن عرفانی او بیشتر از هر چیز و هرجا در شاعری‌اش نمود یافته و این مسئله تا حدودی به سابقه تاریخی شعر و عرفان ایرانی مربوط است.

شیخ بهایی در عین برخورداری از اعتبار و احترام رشک برانگیز در دربار صفوی و استادی در بسیاری از دانش‌های زمان و نیز در کنار مقامات عالی مذهبی، منش و گرایش‌های عمیق عرفانی داشته و به خوبی توانسته این همه را با هم جمع کند. عرفان او گرچه مستقل و مولد نیست، عموماً عاشقانه و رندانه و معطوف به نقد و تخطئه صوفیان ناصاف و بزرگداشت عاشقان و عارفان صافی دل است.

او از علمای شیعە لبنان بوده که با مهاجرت به دیگر کشورهای اسلامی نقش گسترده‌ای در گسترش علوم اسلامی و فرهنگ آن مناطق داشته است. او در اکثر رشته‌های علوم عصر خود، تألیفاتی بر جای گذاشته است. آثار ایشان، در تمام این رشته‌ها، مرجع معتبری شمرده می‌شده، کما این‌که تعدادی از آنها در شمار کتب درسی حوزه‌های علمیه بوده است.

نقش شیخ بهایی در گسترش علوم و فرهنگ اسلامی تعیین شده است و این نقش را از سه راه می‌توان به اثبات رسانید: ذوفنون بودن شیخ بهایی که در تمام علوم عصر خودش صاحب اثر بوده است. کثرت تألیفات شیخ بهایی که به همین جهت از هر اثر او نسخه‌های فراوانی به جا مانده است. تأثیرگذاری آثار شیخ بهایی بر تألیفات دیگر که موجب شده نام و آثار او در اکثر تألیفات بعد از خودش بدرخشد.

شیخ بهایی، یکی از محدثین بنام شیعه است که در حفظ و نشر احادیث اهل‌البیت نقش بسزایی دارد. اینها خود بهترین گواه بر نقش ایشان در حفظ و گسترش احادیث شیعه است. شیخ بهایی، اگرچه آثار حدیثی مستقلی مثل مجموعه‌های حدیثی محمدین اوایل و یا محمدین اواخر نداشته، اما اکثر مجامع حدیثی قدما را حفظ و از تحریف آنها جلوگیری کرده است.

وی در فقه و اصول، پیرو فقها و مجتهدین قبل از خود بود. لکن ایشان با نوشتن جامع عباسی، تمام معارف فقه شیعه را با فارسی‌نویسی سلیس خود، در میان تمام قشرهای جامعه، گسترش داد و باید ایشان را از پایه‌گذاران عمومی‌سازی دانش فقه فارسی در کنار دیگر مذاهب اسلامی دانست.

آیت‌الله مرعشی نجفی، دربارە جامع عباسی می‌نویسد: با آنکه حدود 300 سال و اندی، از تألیف آن می‌گذرد، اما عبارات آن، تا اندازه‌ای سلیس، دلنشین و قابل‌درک و فهم برای عموم بوده و شامل احکام فقهیه از طهارت تا دیات است.

همچنین با تألیف کتاب اثنی عشریات در طهارت و نماز، زکات و حج، روشی ابتکاری در علم فقه به وجود آورد که تعلیم و تعلّم مسائل فقهی را ساده می‌نماید و انگیزه‌ای جهت حفظ و گسترش مسائل فقهی ایجاد می‌کند که این‌گونه تألیفات، در فقه شیعه، بدیع و جدید بوده است.

اولین کتاب اثنی عشریات در طهارت است. ایشان احکام طهارت را با تقسیمی زیبا در دوازده مطلب تنظیم کرده است، همچنین احکام نماز را به دوازده فصل تقسیم و در هر فصل دوازده مطلب را توضیح داده است.

در مبحث زکات نیز ایشان احکام زکات را به روشی ابتکاری و مختصر در دوازده مطلب آورده‌ است که 6 مطلب آن را به زکات مالی و 6 مطلب را به زکات فطره و خاتمه کتاب را به احکام خمس اختصاص داده است.

شیخ بهایی، در اکثر فنون شعری غیر از هجو نیز بیش از هفتاد بیت قصیده سروده است و ظاهرا ایشان اولین عالمی هستند که اشعار رباعی فارسی را در اشعار عربی داخل کرده و اشعار فارسی بر وزن خبب سروده است.

وی از علما و دانشمندانی است که با وجود ذی‌فنون بودن، آثار زیادی در بیشتر علوم زمانه خود را  به رشتە تحریر در آورد که بالغ بر یک صد اثر می‌رسد. این آثار مورد توجه علمای عصر خود و بعد از خود قرار گرفت و دیگر دانشمندان و فرزانگان با نوشتن صدها شرح، ترجمه، تعلیقه و حاشیه و... بر آثار شیخ بهایی، تأثیر به‌سزایی در فرهنگ و علوم شیعی گذاشت.

آثار شیخ بهایی، سفرها، خانواده او و سرانجام تربیت شاگردان ممتاز توسط او چنان بر فرهنگ اسلام شیعی تاثیرگذار بود که به حق باید به بی‌بدیل و کم مانند او بودن در این فرهنگ اعتراف کرد.

او از دانشمندانی است که در علوم مختلفی مانند تفسیر، حدیث، ادعیه، فقه، کلام، فلسفه، اصول فقه، اخلاق، رجال، تاریخ، طب، عرفان، نجوم، ریاضیات، ادبیات، علوم غریبه و دیگر موضوعات متفرقه، صاحب اثر و تألیف است. تعداد آثار وی به دویست عنوان می‌رسد که هرکدام نسخه‌های خطی فراوانی دارد که در کتابخانه‌های ایران، عراق و دیگر کشورهای مسلمان و غیر مسلمان نگهداری می‌شوند.

منابع: سایت‌‌های ensani.ir و sirepajouhi.isca.ac.ir