بعثت پیامبر اکرم(ص)، بزرگترین عامل تغییر فرهنگ جامعه بود

ناهید مشایی، استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی در خصوص تغییر و تحول جایگاه و نقش زن در جامعه با بعثت نبی اکرم(ص) اظهار کرد: نباید تغییرات در حوزه زنان هر جامعه‌ای را جدای از تغییراتی که در مردان آن جامعه اتفاق می‌افتد، دانست. تفکر راجع به زنان، حقوق و چالش‌های آنها نشان داده که هیچ‌گاه یک زن به‌ تنهایی قابل قضاوت کردن نیست، زیرا خداوند در اساس خلقت زن و مرد را در کنار هم آفرید، آنها با هم معنادار هستند و هیچ‌گاه جامعه زنان بدون مردان و بالعکس را نداشته‌ایم.

وی گفت: بررسی اتفاقات و رفتارهای ناخوشایندی که در سال‌های قبل از اسلام و بعثت پیامبر(ص) در جزیره‌العرب وجود داشته است، نشان می‌دهد که عامل اصلی این رفتارها مردان جامعه بوده‌اند، بنابراین تنها زمانی در یک جامعه، زنان می‌توانند در کنار مردان به‌درستی زندگی کنند که در بینش، رفتار و عمل مردان آن جامعه تغییر ایجاد شود.

مشایی با اشاره به آیه 58 سوره نحل که خداوند می‌فرماید: «وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ»؛ هر گاه به یکی از آنها بشارت می‌دادند دختر نصیب تو شده، صورتش (از فرط ناراحتی) سیاه و به‌ شدت خشمگین می‌شد» اظهار کرد: مردم در زمان جاهلیت نسبت به دختر عقاید خاصی داشتند، از جمله زنده به گور کردن و ناراحتی و خشم هنگام به دنیا آمدن دختران بود و این اتفاقات زمانی افتاده که نگاه مردان نسبت به جامعه زنان منفی بوده است.

وی ادامه داد: نگاه منفی و خود ارجح‌بینی مردان نه تنها در جامعه عرب، بلکه در بیشتر جوامع در اقصی نقاط دنیا وجود و کاستی‌ها و بدرفتاری‌ها نسبت به زنان قطعاً به رفتار مردان ربط داشته است.

بعثت؛ ایجاد تغییر در نگاه مردان نسبت به زنان

استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی افزود: آنچه رسول اکرم(ص) با ارائه دین اسلام انجام داد، تغییر فرهنگ در کل جامعه، به‌ویژه در نگاه مردان نسبت به زنان بوده است و با اصلاح دیدگاه آنها ظلم به زنان توقف یافت و آنها در آرامش بیشتری قرار گرفتند.

وی با اشاره به آیه 13 سوره حجرات که خداوند می‌فرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ»؛ همانا گرامی‌ترین شما در نزد خدا با تقواترین شماست» بیان کرد: خطاب این پیام به تمامی انسان‌‎ها بدون در نظر گرفتن جنس، رنگ، نژاد و ... است، بنابراین در آموزه‌های قرآنی خداوند قائل به تفکیک جنسیتی در رشد فرهنگی نیست و وقتی مطلبی مطرح می‌شود به‌صورت کلی است. اسلام، فرهنگ انسان‌سازی را برای زن و مرد با هم هدیه داد.

مشایی افزود: در آیه 6 سوره انشقاق خداوند فرموده: «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ»؛ ای انسان البته با هر رنج و مشقت (در راه طاعت و عبادت حق بکوش که) عاقبت حضور پروردگار خود می‌روی». در این آیه زن و مرد به لحاظ ارزشی یکسان در کنار هم و به‌عنوان انسان مورد خطاب قرار می‌گیرند، همچنین در بسیاری از شواهد دیگر قرآنی نیز تساوی ارزشی بیان شده است.

وی گفت: از جمله در آیه 35 سوره احزاب خداوند می‌فرماید: «إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا»؛ همانا تمامی مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان اهل طاعت و عبادت و مردان و زنان راستگوی و مردان و زنان صابر و مردان و زنان خداترس خاشع و مردان و زنان خیرخواه مسکین‌نواز و مردان و زنان روزه‌دار و مردان و زنان با حفاظ خوددار از تمایلات حرام و مردان و زنانی که یاد خدا بسیار کنند، بر همه آنها خدا مغفرت و پاداشی بزرگ مهیا ساخته است». بدین ترتیب با تعالی فرهنگی‌ که برای جامعه اسلامی عربستان آن روز ایجاد شد، رفتار با زنان نیز تغییر کرد.  

تعریف حق ارث برای زنان

مشایی ادامه داد: در کنار انسان‌سازی و تأثیر ویژه‌ تعالیمی همچون دوری از تکبر و ظلم که در رفتار مردان تغییر ایجاد کرد و آنان را از دنیاگرایی به ارزش‌هایی همچون عبادت، جهاد و ... دعوت کرد، برای زنان حقوقی همچون ارث تعریف کرد و زن و مرد را در خانواده از حقوق مادی مساوی بهره‌مند ساخت، یعنی اگر برای مردان ارث دو برابر قرار داد، برای زنان حق مهریه و نفقه ایجاد و به این ترتیب در معادله‌ای ظریف حقوق متقابل را برای دو طرف ترسیم کرد.

توصیه به رفتار نیک با زنان

وی با اشاره به حضور زنانی همچون آسیه، مریم(س)، ساره همسر حضرت ابراهیم(ع) و مادر موسی(ع) در قرآن بیان کرد: قرآن زنان درستکار و درست‌اندیش را به‌عنوان الگوی زنان مطرح کرده تا آنها برای اصلاح رفتار خویش با توجه به این الگوها عمل کنند، همچنین برای مردان نمونه‌هایی از انبیاء و مردان نیک مثال آورده شد و در آیاتی همچون آیه 19 سوره نسا « ... وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ...»؛ در زندگانی با آنها با روش‌های خوب رفتار کنید» به رفتار نیک با زنان توصیه کرده است.

استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی با اشاره به قوانینی همچون محدودیت ورود به جنگ برای زنان پس از بعثت پیامبر اکرم(ص) ادامه داد: چنین قواعدی به این دلیل بود که مقررشد تغییر نقش زن صورت گیرد و نقش اصلی زن در جای دیگری تعریف شود. توصیه اسلام برای دور نشدن از بعد عاطفی برای زنان همچون همسری و مادری، در کنار تساوی‌های ارزشی به تفاوت ساختارهای وجودی نیز تأکید دارد، بنابراین تفاوت‌های ساختاری باید در جامعه در نظر گرفته شود.

مشایی با بیان اینکه ویژگی‌های زنان در اسلام با عنوان فضیلت شمرده می‌شود، گفت: ارزش مسئله‌ای همچون مادری و نگهداری از کودک در کلام پيامبر(ص) که فرمودند: «الجَنَّةُ تَحتَ أقدامِ الاُمَّهاتِ ...؛ بهشت زير قدم‌هاى مادران است» برجسته می‌شود و به آن همچون راهی برای تکامل و رسیدن به اوج نگریسته می‌شود.

وی با طبقه‌بندی آسیب‌ها و چالش‌هایی که جامعه زنان امروز دچار آن هستند، بیان کرد: فرهنگ غلط حاکم بر جامعه، رفتار غلط مردان و نیز رفتار غلط زنان سه عامل اصلی عدم رشد و نمو جامعه زنان بوده که برای حل مسئله پرداختن به هر سه بعد ضروری است.

استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی با اشاره به اینکه تغییر نگاه و فرهنگ در نخستین گام قرار دارد، تصریح کرد: اگرچه این تغییر نگاه در جوامع غربی هم رخ داد، اما تغییر آنها را به اصلاح و تکامل نرساند، زیرا از شعار تساوی زن و مرد استفاده کردند، در حالی‌که اسلام تساوی ارزش‌ها را مطرح کرد. اسلام مقام هر دو را مساوی دانست، اما در عملکرد و رفتار بنا بر تفاوت خلقتی که خداوند در زن و مرد قرار داده است، رفتارهای جداگانه انتظار می‌رود.

وی ادامه داد: اسلام تفاوت جایگاه زن و مرد را به شکل یک تساوی بدون حد و مرز قرار نداد، بلکه به تناسب خلقت عدم تساوی در برخی رفتارها را قرار داد، بنابراین تفاوت نقش، مساوی تفاوت در ارزش نیست، بلکه وابسته به شکل خلقت است. در جامعه متکامل امروز نیاز به تغییر فرهنگ در نگرش زن و مرد، تغییر رفتار در مردان نسبت به زنان، تغییر نگاه در زنان نسبت به مردان و اینکه در کنار هم یک مجموعه کامل را شکل می‌دهند، وجود دارد.

مشایی با اشاره به توانایی زنان تأثیرگذار قبل از اسلام با تقسیم کردن توانایی‌ها به انتسابی و اکتسابی در جزیره‌العرب، گفت: خداوند در آیه 13 سوره حجرات می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ؛  اى مردم ما شما را از مرد و زن آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد، در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست و بى‏‌ترديد خداوند داناى آگاه است» که در واقع آنچه در نزد او اهمیت دارد، تلاشی است که انسان انجام می‌دهد و افتخار بر فضیلت‌های اکتسابی است.

آیه‌ای درباره رسمیت اشتغال و مالکیت زنان

وی در خصوص نقش اجتماعی زنان پس از اسلام با اشاره به آیه 32 سوره نساء «... لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ ...؛ هر یک از مرد و زن از آنچه اکتساب کنند، بهره‌مند شوند» تصریح کرد: بدین‌گونه در این آیه علاوه بر اینکه اشتغال زن را به رسمیت می‌شناسد، مالکیت خصوصی آنچه هر یک از زن و مرد به دست می‌آورند را نیز محترم می‌شمارد.

استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی افزود: هنگامی‌که اسلام اشتغال و مالکیت را برای زنان لازم بر می‌شمارد، بعد اجتماعی حضور زنان پر رنگ می‌شود و تنها به کار کردن منوط نیست، بلکه در دل آن تحصیلات و لذا روابط و تعاملات اجتماعی جای می‌گیرد.

وی با اشاره به مطرح شدن داستان دختران شعیب و شغل چوپانی آنان در دورانی که پدرشان پیر و ناتوان شده، ادامه داد: چنین اشاره‌هایی به جامعه دیندار و موحد بیانگر آن است که زنان از قدیم حضور و اشتغال اجتماعی داشته‌اند، همچنین تلویحاً اشاره می‌کند که کارهای سنگین برای زنان موجب شکستگی آنان می‌شود، اما در شرایط خاص می‌توانند آن امور را هم انجام دهند.

استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی تصریح کرد: بدین‌ترتیب محیط زیست جامعه آن روز از طریق بازساخت و اصلاح رفتار در مردان و زنان و به چالش کشیدن رفتارهای غلط مرسوم تغییر یافت و مجموعه روش‌های انسان‌سازی اسلام چه در حیطه اخلاق فردی و چه در حیطه قوانین اجتماعی وضع شد.

وی در پایان گفت: اگر این تغییر و تحول فرهنگی در مردان جامعه امروز رخ ندهد، همچنان با جهالت عصر جاهلی روبه‌رو خواهیم بود. باید با فضاسازی و الگوگیری از اتفاقات صدر اسلام و پیاده‌سازی در جامعه‌ امروز از روشی که پیامبر بنیاد نهادند و موجب تحولات عظیم شد، تأسی کنیم.