مصادیق «بَقیَّةُ اللَّه» در آیینه روایات
لقب قرآنی «بَقیَّةُ اللَّه» در منابع روایی شیعه بارها تکرار شده، اما پرسش اصلی آن است که چرا این عنوان در ذهن و زبان شیعه، بیش از همه با نام حضرت مهدی(عج) گره خورده که بررسی روایات نشان میدهد این لقب اگرچه بر همه امامان معصوم(ع) اطلاق شده، اما در عصر غیبت، معنایی ویژه و متمایز یافته است.
تطبیق آیه شریفه «بَقیَّةُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» بر وجود مقدس حضرت مهدی(عج)، بهمثابه یکی از مصادیق روشن این مفهوم، از دیرباز مورد تفحص حدیثشناسان و مهدیپژوهان قرار داشته است. در نوشتار پیش رو سعی بر آن است که با استفاده از آیات و روایات مشتمل بر این واژه، به تبیین مصداق حقیقی بقیةالله پرداخته شود.
«بَقیَّةُاللَّه» در روایات؛ از اطلاق عام بر ائمه(ع) تا کاربردهای موردی
همانگونه که در تفسیر آیه «بَقِيَّتُ اللَّهِ» اشاره شد، یکی از معانی این واژه، هر موجود نافع الهی است که از سوی خداوند برای بشر باقی مانده و مایه خیر و سعادت میشود. بر این اساس، انبیا و اوصیای الهی(ع) به معنای باقیماندگان خدا روی زمین هستند؛ اما بررسی روایی کاربرد این ترکیب ویژه درباره ائمه معصومین(ع)، بهویژه حضرت مهدی(عج)، این معنا را روشنتر و عینیتر میکند. در منابع روایی، کاربرد این لقب برای ائمه(ع) را میتوان در دو دسته کلی مشاهده کرد.
بیشتر بخوانید:
در زیارت «جامعه کبیره» که از سوی امام هادی(ع) انشا شده، خطاب به ائمه(ع) آمده است: «السَّلَامُ عَلَى أَئِمَّةِ الدَّعْوَةِ وَ قَادَةِ الْهُدَى وَ سَاسَةِ الْعِبَادِ... وَ رَحْمَةُ اللَّهِ الْبَاقِيَةِ وَ بَقِيَّتُهُ وَ خِيرَتُهُ وَ جُزْيَتُهُ؛ سلام بر پیشوایان دعوتکننده، و زمامداران هدایتگر، و سروران و سرپرستان بندگان... و رحمت باقیه الهی، و باقیمانده او، و برگزیده و حزب او.» این فراز بهروشنی تمامی ائمه معصومین(ع) را مشمول وصف «بَقِيَّتُهُ» (باقیمانده او) میداند.
در کنار این کاربرد عام، در بعضی از روایات، وصف «بقیة الله» بهصورت مشخص برای برخی از ائمه(ع) بهکار رفته است: در روایت دیدار امیرالمؤمنین(ع) با اصحاب کهف، آنان خطاب به حضرت میگویند: «يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ رَسُولِهِ؛ ای باقیمانده الهی در زمین خدا پس از رسولش.»
در جریان مواجهه امام باقر(ع) با ممانعت اهالی شهر «مدین»، آن حضرت خطاب به مردم فرمود: «أَنَا وَ اللَّهِ بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ؛ به خدا قسم من باقیمانده الهی روی زمین هستم» و سپس آیه شریفه «بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» را تلاوت فرمود.
در واقعه ولادت امام رضا(ع)، امام کاظم(ع) نوزاد را به مادرش سپرد و فرمود: «خُذِيهِ فَإِنَّهُ بَقِيَّةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي أَرْضِهِ؛ او را بگیر؛ همانا او باقیمانده خداوند عزوجل روی زمین است.»
با توجه به مطالب زیارت جامعه، تمامی امامان معصوم(ع) «بقیة الله» هستند؛ اما این پرسش مطرح میشود که چرا در روایات، فقط درباره سه امام(ع) بهطور ویژه این لقب بهکار رفته است؟ در پاسخ میتوان چند احتمال را مطرح کرد؛ نخست آنکه این موارد در موقعیتهای خاص و شرایط ویژهای رخ داده و بهمناسبت همان شرایط، این لقب بهکار گرفته شده است؛ بهگونهای که هر یک از امامان(ع) اگر در آن موقعیت قرار میگرفتند، شایسته چنین خطابی بودند. احتمال دوم آن است که درباره دیگر ائمه(ع) نیز چنین مواردی وجود داشته، اما گزارش آن به ما نرسیده باشد.
«بَقیَّةُ اللَّه» بهمثابه نام خاص امام عصر(عج)
روایاتی که لقب «بقیة الله» را برای حضرت مهدی(عج) بهکار بردهاند، به دو گروه متمایز تقسیم میشوند؛ گروهی که در آن، این لقب از سوی دیگر معصومین(ع) به ایشان نسبت داده شده و گروهی که خود آن حضرت، این وصف را برای خویش بهکار بردهاند.
بقیة الله از زبان معصومین(ع): در روایات متعددی، پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع)، حضرت مهدی(عج) را با این لقب معرفی کردهاند.
پیامبر اکرم(ص) در پاسخ جابر بن عبدالله انصاری، هنگام شمردن اسامی ائمه(ع)، در وصف امام دوازدهم فرمود: «... وَ هُوَ الْحُجَّةُ الْقَائِمُ الْخَلَفُ الصَّالِحُ بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ بَاقِي عِبَادِهِ ...»
امیرالمؤمنین(ع) در پاسخ به پرسشی درباره «اولوالامر» و «بقیة الله» فرمود: «... أُولَئِكَ بَقِيَّةُ اللَّهِ ... وَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَهْدِيُّ ...»
امام باقر(ع) در توصیف چگونگی سلام بر امام مهدی(عج) فرمود: «... فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَسَلِّمُوا عَلَيْهِ وَ قُولُوا: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ.»
همچنین آن حضرت در توصیف آغاز قیام حضرت قائم(عج) فرمود: «... فَأَوَّلُ مَا يَنْطِقُ بِهِ هَذِهِ الْآيَةُ: بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ وَ حُجَّتُهُ وَ خَلِيفَتُهُ عَلَيْكُمْ... .»
امام صادق(ع) در توصیف امام مهدی(عج) فرمود: «... بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ وَ صَاحِبُ الزَّمَانِ.»
امام هادی(ع) نیز در بیان مناسبت روز جمعه با امام زمان(عج)، پس از تلاوت آیه شریفه، فرمود: «... وَ اللَّهِ هُوَ بَقِيَّةُ اللَّهِ... .»
بقیة الله از زبان امام زمان(عج): امام مهدی(عج) نیز در مواضع مختلف، این لقب را برای خود بهکار بردهاند: «أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ...» «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ». «يَا حُجَّةَ اللَّهِ وَ بَقِيَّتَهُ ...» «أَيْنَ بَقِيَّةُ اللَّهِ الَّتِي لَا تَخْلُو مِنَ الْعِتْرَةِ الْهَادِيَةِ... .»
این روایات، گواهی استوار بر انطباق ویژه لقب «بقیة الله» بر وجود مقدس حضرت حجت بن الحسن العسکری(عج) در عصر غیبت و ظهور است.
تحلیل «بقیة الله» بودن ائمه(ع)، بهویژه امام زمان(عج)
امام زمان(عج) در مقام آخرین ذخیره الهی و باقیمانده سلسله انبیا و اوصیا(ع)، مصداق اتم لقب «بقیة الله» است. در روایات، تعابیری همچون «بَقِيَّةٌ مِنْ آدَمَ»، «بَقِيَّةُ الْأَنْبِيَاءِ»، «بَقِيَّةُ الْأَبْرَارِ» و «بَقِيَّةُ الْحُجَّةِ» نیز درباره ایشان بهکار رفته است که همگی بر این مفهوم کلیدی تأکید دارند. این تعابیر در کنار روایات مشتمل بر عبارت «بقیة الله»، تحلیلی جامع فراهم میآورند که در سه محور اصلی قابل ارائه است.
تحلیل نخست؛ آخرین هادی باقیمانده: امامان معصوم(ع) پس از پیامبر خاتم(ص)، آخرین بازماندگان سلسله هادیان الهی هستند. در عصر حاضر، حضرت ولی عصر(عج) در مقام خاتمالاوصیا، آخرین حجت باقیمانده الهی روی زمین است که هدایتگر بشر و برپاکننده حکومت عدل الهی خواهد بود. این معنا با تفسیر عام «بقیة الله» بهمثابه هر موجود نافع الهی که انبیا و اولیای الهی(ع) مصداق آن هستند، کاملاً منطبق است.
تحلیل دوم؛ مایه رحمت الهی: «بقیة الله» به معنای کسی است که به برکت وجود او، خداوند رحمت خود را بر بشر نازل کرده و بقای نسل انسان را تضمین میکند. این تحلیل با یکی از معانی لغوی «بقیة»، یعنی «رحمت، دلسوزی و عفو» و نیز با سنتهای زبانی عرب پیوند دارد. بر این اساس، امام مهدی(عج) در مقام حجت باقیمانده الهی، مجرای رحمت خداوند برای جهانیان است.
تحلیل سوم؛ منتظر الهی: «بقیة الله» همچنین به معنای موعود الهی است؛ کسی که وعده ظهور او از سوی خدا داده شده و امت اسلامی در انتظار فرج او به سر میبرند. در این معنا، امام زمان(عج) در مقام منتظر الهی، مصداق یگانه این لقب در دوران غیبت است و خطاب قرار دادن ایشان با این عنوان در زمان ظهور، بیانگر پایان آن انتظار طولانی خواهد بود.
این سه تحلیل با تکیه بر مبانی لغوی، تفسیری و روایی، نشان میدهد که لقب «بقیة الله» در عین داشتن مصادیق متعدد، بر وجود مقدس امام عصر(عج) در مقام آخرین حجت، مظهر رحمت و منتظر موعود، انطباقی تام و تمام دارد.
انتهای پیام
